Không được ghi nhận khi mình đã làm tốt gây thất vọng thật, và cách đi qua nó gồm ba bước: để cảm xúc lắng xuống trước khi nói gì, tìm hiểu tiêu chí và lý do một cách bình tĩnh, rồi quyết định có nên làm khác đi hay không. Hỏi lại tiêu chí là quyền chính đáng, miễn là hỏi để hiểu chứ không phải để đòi.
Bài này bàn các tình huống thường gặp: đề cử mà trượt, cả năm làm tốt mà buổi tổng kết không ai nhắc tên, thấy người khác được khen việc có phần mình. Đi kèm là cách hỏi lại tiêu chí, câu nói mẫu, và cách phân biệt giữa thất vọng chính đáng với cảm giác bị đối xử bất công cần được nêu ra.
Thất vọng vì không được ghi nhận là chuyện bình thường
Muốn được ghi nhận không phải là háo danh. Con người là sinh vật xã hội; được người khác thấy và công nhận việc mình làm là một nhu cầu cơ bản, gần với nhu cầu thuộc về một nhóm. Khi làm tốt mà không ai thấy, cảm giác hụt hẫng là phản ứng tự nhiên, không phải dấu hiệu của sự ích kỷ hay tự cao.
Cường độ thất vọng thường tỷ lệ với mức đầu tư của mình. Người đã thức khuya vì một dự án sẽ buồn hơn người chỉ làm phần nhỏ. Người đã nghĩ chắc chắn mình được đề cử sẽ hụt hẫng hơn người không nghĩ gì. Điều này giải thích vì sao đôi khi mình buồn nhiều hơn mình nghĩ, và vì sao người khác có thể không hiểu nỗi buồn đó.
Thừa nhận với chính mình rằng mình đang thất vọng là bước đầu tiên. Gạt nó đi bằng câu "có gì đâu, mình không cần" thường làm nó âm ỉ lâu hơn, rồi lộ ra ở chỗ khác: cáu với đồng nghiệp, làm việc kém đi, nói giọng mỉa mai về người được giải.
Những ngày đầu: đừng phản ứng vội
Phản ứng trong lúc thất vọng thường là phản ứng mình hối hận nhất. Các bước dưới giúp đi qua những ngày đầu.
- Không nói gì trước đông người trong ngày nhận tin. Không bình luận về người được giải, không đăng gì lên mạng.
- Chúc mừng người được giải nếu gặp, ngắn gọn và lịch sự, kể cả khi trong lòng chưa vui.
- Nói với một người tin cậy ngoài chỗ làm về cảm giác của mình. Nói ra giúp cảm xúc lắng xuống.
- Viết ra những gì mình đã làm, để phân biệt "mình làm không tốt" với "mình làm tốt nhưng không được chọn".
- Chờ ít nhất vài ngày trước khi quyết định có hỏi lại tiêu chí hay không.
Bước viết ra có tác dụng kép. Nó giúp mình nhìn bằng chứng thay vì cảm xúc, và nếu sau đó mình quyết định hỏi lại tiêu chí, mình đã có sẵn những việc cụ thể để nói, thay vì những câu chung chung kiểu "em cũng cố gắng lắm".
Hỏi lại tiêu chí cho đúng mực
Khi nào nên hỏi
Nên hỏi khi mình thật sự muốn hiểu để làm tốt hơn, khi tiêu chí không được công bố, hoặc khi có dấu hiệu quy trình không như đã nói. Không nên hỏi nếu mục đích chỉ là để người kia thấy mình buồn, hoặc để đòi đổi kết quả. Hỏi với mục đích sai sẽ làm cuộc trò chuyện thành tranh cãi.
Hỏi ai, hỏi lúc nào
Hỏi người có thẩm quyền và biết quy trình: người quản lý trực tiếp, thư ký hội đồng, ban tổ chức. Hỏi riêng, không hỏi trước đông người. Hẹn trước một lúc thuận tiện, không chặn người ta ở hành lang ngay sau buổi lễ.
Câu hỏi mẫu
"Em muốn hiểu thêm về tiêu chí của giải năm nay, để năm sau em biết nên tập trung vào điều gì. Anh chị có thể chia sẻ những điều hội đồng nhìn vào không?" Câu này hỏi về tiêu chí, không hỏi về người được giải, không so sánh, và nói rõ mục đích là để làm tốt hơn.
Nếu muốn hỏi cụ thể về mình: "Trong những việc em làm năm nay, điều gì hội đồng thấy chưa đạt, hoặc em có thể làm khác đi ở đâu?" Câu này mở đường cho phản hồi thật, và người được hỏi thường dễ trả lời hơn khi không bị đặt vào thế phải bảo vệ quyết định.
Nghe câu trả lời
Nghe hết, ghi lại, không tranh luận ngay. Cảm ơn người đã trả lời. Nếu có điều không đồng ý, để lần khác, sau khi đã suy nghĩ. Câu trả lời có thể làm mình buồn thêm; đó là cái giá của việc hỏi, và cũng là thông tin quý.
Thất vọng chính đáng hay bất công cần nêu ra
Không phải mọi lần không được ghi nhận đều là bất công. Phân biệt hai trường hợp giúp chọn đúng cách phản ứng.
| Dấu hiệu | Thường là thất vọng chính đáng | Có thể là bất công cần nêu |
|---|---|---|
| Tiêu chí | Có, công bố trước, mình chưa đạt đủ | Không có, hoặc thay đổi sau khi đã có kết quả |
| Người được chọn | Có lý do rõ, kiểm chứng được | Không có lý do, hoặc lý do không khớp tiêu chí |
| Công của mình | Được nhắc tới dù không được giải | Bị người khác nhận, không ai đính chính |
| Lặp lại | Một lần | Nhiều lần, cùng một kiểu, cùng một nhóm người bị bỏ qua |
| Quy trình | Như đã nói | Có xung đột lợi ích không được công khai |
Với cột thứ hai, việc đúng là chấp nhận, học từ phản hồi, và đi tiếp. Với cột thứ ba, nên nêu ra qua kênh phù hợp, bằng sự việc cụ thể, bình tĩnh, không quy kết cá nhân. Khi nghi ngờ có phân biệt đối xử nghiêm trọng ở chỗ làm, hỏi bộ phận nhân sự hoặc tìm hiểu quyền của người lao động theo quy định hiện hành.
Những tình huống không được ghi nhận hay gặp
Cả năm làm tốt mà buổi tổng kết không ai nhắc tên
Đây thường không phải do ai cố ý, mà do người tổng kết chỉ nhớ những việc nổi lên gần đây hoặc gắn với doanh số. Người làm phía sau, người làm việc ổn định không có sự cố, dễ bị bỏ sót nhất. Một cách làm đúng mực: sau buổi tổng kết, gửi cho người quản lý một bản ghi ngắn những việc mình đã làm trong năm, không kèm lời trách, chỉ để họ có thông tin cho lần sau.
Đề cử rồi trượt
Trượt khi đã được đề cử có cái đau riêng: mình đã được nhìn thấy, nhưng chưa đủ. Nhớ rằng được đề cử đã là một sự ghi nhận, và người đề cử mình đã tin vào việc mình làm. Cảm ơn người đề cử là việc nên làm, dù kết quả không như mong muốn. Họ cũng đang hụt hẫng thay cho mình.
Nếu được, hỏi họ nhìn thấy điều gì ở việc mình làm; câu trả lời thường là phản hồi chân thành nhất.
Ghi nhận rơi đều vào một vài người
Nếu ở chỗ làm, lời khen, giải thưởng luôn rơi vào cùng vài người, có thể tiêu chí đang nghiêng về một kiểu công việc, ví dụ việc đứng trước khách hàng. Đây là chuyện của cách thiết kế ghi nhận, không phải của riêng mình. Có thể góp ý với người quản lý theo hướng xây dựng: đề xuất thêm tiêu chí cho việc phía sau, thay vì than phiền về người được giải.
Những điều nên tránh khi đang thất vọng
Nói xấu người được giải. Dù có lý do hay không, nói xấu người được giải sẽ bị coi là ghen tị, và làm mất uy tín của chính mình nhiều hơn của họ. Nếu có điều không đúng trong quy trình, nêu ra qua kênh phù hợp, bằng sự việc, không nhắm vào người.
Làm việc kém đi để "trả đũa". Giảm cố gắng vì không được ghi nhận là phản ứng dễ hiểu, nhưng người chịu thiệt cuối cùng là mình: kết quả kém đi, và lần sau càng khó được ghi nhận hơn.
Đăng bài bóng gió trên mạng. Những dòng kiểu "làm nhiều chưa chắc đã được" được đọc bởi cả đồng nghiệp lẫn cấp trên, và hiếm khi mang lại điều tốt. Nếu cần nói, nói trực tiếp với người có thể làm gì đó.
Kết luận rằng mình không có giá trị. Một lần không được giải là thông tin về một cuộc xét chọn cụ thể, với một hội đồng, một bộ tiêu chí. Nó không phải phán xét về toàn bộ con người hay nghề nghiệp của mình.
Khi người khác được khen việc có phần mình
Đây là tình huống làm nhiều người khó chịu nhất: mình làm phần lớn, người khác được khen. Có khi người kia cố ý nhận công, có khi chỉ là người khen nhìn nhầm. Phản ứng tốt nhất thường là làm rõ nhẹ nhàng, càng sớm càng tốt, với người có thẩm quyền: "Dạ, phần phân tích số liệu là em làm, chị Hoa trình bày. Em nói lại để anh nắm." Câu này không chê ai, chỉ nêu sự việc.
Nếu chuyện người khác nhận công của mình xảy ra nhiều lần, đó là chuyện của danh dự và uy tín, cần một cách xử lý kỹ hơn: giữ dấu vết công việc, nói chuyện trực tiếp với người đó trước, rồi mới đến người quản lý. Chủ đề này cần một bài riêng; điều cần nhớ ở đây là không im lặng mãi, cũng không nổi nóng trước đông người.
Quyết định đi tiếp: làm khác hay giữ nguyên
Sau khi cảm xúc lắng xuống và đã có thông tin, câu hỏi cuối cùng là: mình có muốn làm khác đi không? Có ba hướng. Hướng một, điều chỉnh cách làm để khớp với tiêu chí, nếu tiêu chí đó hợp lý và mình đồng ý với nó. Hướng hai, giữ nguyên cách làm vì mình tin nó đúng, chấp nhận rằng nó có thể không được giải, và tìm sự ghi nhận ở nơi khác như khách hàng, đồng nghiệp, chính mình. Hướng ba, nếu sự không được ghi nhận kéo dài và có dấu hiệu bất công, cân nhắc môi trường khác.
Không hướng nào sai. Nhiều người làm nghề giỏi chọn hướng hai và sống thanh thản: họ biết việc mình làm có giá trị qua phản hồi của người được phục vụ, không cần giấy khen. Điều quan trọng là quyết định có ý thức, thay vì để thất vọng âm ỉ thành cay đắng.
Cũng nên nhớ rằng ghi nhận chính thức chỉ là một phần nhỏ của việc được nhìn thấy. Một khách quay lại tìm đúng mình, một đồng nghiệp hỏi ý kiến mình, một người mới học được từ mình, đều là ghi nhận. Khi giấy khen không đến, những thứ đó vẫn còn đó, nếu mình để ý.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nói thẳng với cấp trên là mình buồn vì không được giải không?
Nói được, nhưng nên sau khi cảm xúc đã lắng, và kèm câu hỏi về tiêu chí hay cách làm tốt hơn. Chỉ nói em buồn mà không kèm gì thì cấp trên khó biết phải làm gì. Nói em muốn hiểu để năm sau làm tốt hơn mở ra cuộc trò chuyện có ích.
Đề cử mà trượt thì có nên dự lại năm sau không?
Tuỳ vào phản hồi nhận được. Nếu tiêu chí rõ và mình thấy có thể cải thiện, dự lại là hợp lý. Nếu tiêu chí không phù hợp với cách mình làm việc, không cần ép mình. Giải thưởng là một cách ghi nhận, không phải thước đo duy nhất của giá trị công việc.
Làm sao chúc mừng người được giải khi mình còn buồn?
Một câu chúc mừng ngắn, lịch sự là đủ, không cần giả vờ quá vui. Chúc mừng không có nghĩa là mình đồng ý mọi điều; nó là phép lịch sự cơ bản và giữ quan hệ lâu dài. Cảm xúc của mình xử lý ở chỗ khác, với người tin cậy.
Cả năm không ai khen một câu, có nên tự nhắc mình đã làm gì không?
Có, theo cách đúng mực. Trong buổi họp, kể lại kết quả công việc bằng sự việc cụ thể là chuyện bình thường của người làm việc chuyên nghiệp, không phải khoe. Nhiều người quản lý không khen vì không biết, không phải vì không quý.
Thất vọng kéo dài nhiều tuần có đáng lo không?
Nếu thất vọng đi kèm mất ngủ, buồn bã kéo dài, mất hứng thú với cả những việc ngoài công việc, nên để ý. Nói chuyện với người tin cậy, và nếu kéo dài, cân nhắc gặp chuyên gia tâm lý. Đôi khi chuyện không được ghi nhận chạm vào những nỗi buồn sâu hơn.