Một giải thưởng có uy tín khi năm điều được đáp ứng: người chọn độc lập và có chuyên môn, tiêu chí được công bố trước, quy trình chấm có hồ sơ, kết quả được công bố kèm lý do, và cách làm nhất quán qua nhiều năm. Tên gọi to, lễ trao lộng lẫy, cúp nặng không thay được điều nào trong năm điều đó.
Bài viết cho người đang cân nhắc gửi hồ sơ vào một giải nghề nghiệp, giải của hiệp hội, giải báo chí, giải sáng tác, và cho người muốn biết một giải đáng tin đến đâu trước khi dựa vào nó để chọn sản phẩm hay dịch vụ. Bạn sẽ có một bảng đọc thể lệ, những câu hỏi về ban giám khảo, cách nhìn lệ phí dự xét, và bảng tự kiểm trước khi gửi.
Năm thứ làm nên uy tín của một giải thưởng
Người chọn độc lập. Người chấm không có lợi ích từ kết quả: không phải nhà tài trợ, không phải đối thủ hay người thân của người dự, không được trả thêm tiền theo số giải trao. Thể lệ tốt có điều khoản về xung đột lợi ích và yêu cầu giám khảo rút khỏi những hồ sơ có liên quan.
Tiêu chí công bố trước. Người dự biết mình được chấm theo điều gì trước khi gửi hồ sơ. Tiêu chí nêu sau khi có kết quả thì chỉ là lời giải thích cho một quyết định đã có.
Quy trình có hồ sơ. Có vòng sơ khảo, chung khảo, có phiếu chấm hoặc biên bản. Người dự không cần xem được phiếu chấm, nhưng phải biết nó tồn tại.
Kết quả có lý do. Ít nhất là một đoạn nhận xét vì sao tác phẩm, người, sản phẩm này được chọn. Một danh sách tên kèm chữ "xuất sắc" mà không có lý do nào là dấu hiệu chấm qua loa.
Nhất quán. Thể lệ ổn định qua các năm, thay đổi có công bố và có lý do. Một giải mỗi năm một kiểu, hạng mục tăng theo số người muốn nhận, khó giữ được ý nghĩa.
Đọc thể lệ: những mục cần có và cách đọc
Khi cầm bản thể lệ, đi lần lượt qua các mục dưới đây. Thiếu một hai mục chưa hẳn là xấu, nhưng thiếu nhiều mục thì nên hỏi lại ban tổ chức:
| Mục | Đọc để biết | Dấu hiệu tốt | Dấu hiệu nên hỏi lại |
|---|---|---|---|
| Đơn vị tổ chức | Ai chịu trách nhiệm về giải | Có tên pháp nhân, địa chỉ, người liên hệ rõ ràng | Chỉ có tên chương trình, không rõ pháp nhân nào đứng sau |
| Đối tượng và điều kiện | Ai được dự | Điều kiện cụ thể, có giới hạn hợp lý | Ai cũng dự được, mọi lĩnh vực |
| Hạng mục | Giải trao cho những gì | Số hạng mục vừa phải, định nghĩa rõ | Hạng mục rất nhiều, tên chung chung, mỗi năm thêm mới |
| Tiêu chí và trọng số | Chấm theo điều gì | Liệt kê tiêu chí, có tỷ trọng | Chỉ ghi "chất lượng, uy tín, đóng góp" |
| Ban giám khảo | Ai chấm | Có tên và chuyên môn, có quy tắc tránh xung đột lợi ích | Không nêu tên, hoặc chỉ là ban tổ chức tự chấm |
| Vòng chấm và lịch | Chấm mấy vòng, khi nào | Có sơ khảo, chung khảo, mốc thời gian rõ | Không có vòng chấm, kết quả có ngay khi đăng ký |
| Tài chính | Người dự trả gì, nhận gì | Lệ phí như nhau cho mọi hồ sơ hoặc không có phí | Phí phát sinh sau khi được báo đạt giải |
| Quyền với tác phẩm | Ban tổ chức được dùng tác phẩm thế nào | Phạm vi sử dụng hẹp, có thời hạn | Chuyển toàn bộ quyền cho ban tổ chức |
Bảng này dùng được cho cả giải nhỏ của một câu lạc bộ lẫn giải lớn của hiệp hội ngành. Nó không đo độ "danh giá" mà đo độ nghiêm túc, và với người dự, độ nghiêm túc mới là thứ quyết định giải đó có thật sự nói lên điều gì về hồ sơ của mình hay không.
Tiêu chí và cách chấm: điều thể lệ hay giấu trong chữ
Nhiều thể lệ ghi tiêu chí bằng những chữ đẹp nhưng không đo được: "tính sáng tạo", "giá trị xã hội", "uy tín thương hiệu". Những chữ này không sai, nhưng phải đi kèm cách hiểu: sáng tạo so với cái gì, giá trị xã hội đo bằng gì. Thể lệ tốt thường có phần hướng dẫn hồ sơ, yêu cầu người dự nộp minh chứng cho từng tiêu chí, nhờ đó giám khảo có cái để chấm.
Một điểm cần đọc kỹ là bình chọn của công chúng. Nhiều giải dành một phần điểm cho lượt bình chọn trực tuyến. Cách này tăng tương tác nhưng thường đo khả năng huy động người quen hơn là chất lượng; nếu phần bình chọn chiếm tỷ trọng lớn, giải đang đo độ đông của mạng lưới. Ngoài ra, bình chọn trực tuyến là mảnh đất của những tin nhắn nhờ bầu hộ kèm đường dẫn lạ, nên đọc tin nhắn loại này cẩn trọng. Nếu bạn là người dự, cũng nên cân nhắc cái giá với quan hệ của mình: nhờ bạn bè, khách hàng bầu hộ nhiều lần là tiêu một phần thiện cảm của họ, và một giải thắng nhờ lượt bầu khó dùng làm bằng chứng chuyên môn với người hiểu chuyện.
Cũng nên xem giải chấm tuyệt đối hay tương đối. Chấm tuyệt đối nghĩa là đạt ngưỡng thì được, có năm nhiều người, có năm không ai. Chấm tương đối nghĩa là chọn người tốt nhất trong số người dự, nên một năm ít người dự thì chất lượng người đoạt giải có thể thấp. Biết điều này giúp đọc đúng ý nghĩa của tấm giải.
Cuối cùng, hãy chú ý số lượng giải trên số hồ sơ. Ban tổ chức không phải lúc nào cũng công bố, nhưng nếu được hỏi mà trả lời rằng phần lớn người dự đều đạt một hạng nào đó, thì giải đang gần với một chứng nhận tham dự hơn là một sự chọn lọc.
Ban giám khảo: những câu nên hỏi
Ban giám khảo là chỗ quyết định uy tín của giải. Những câu dưới đây hỏi được một cách lịch sự, và ban tổ chức nghiêm túc sẽ trả lời không khó:
- Ban giám khảo năm nay gồm những ai, chuyên môn gì? Nếu chưa công bố trước, khi nào sẽ công bố?
- Giám khảo có được trả thù lao cố định hay theo số hồ sơ, số giải?
- Khi giám khảo có quan hệ với một người dự, họ xử lý ra sao?
- Hồ sơ có được chấm ẩn danh ở vòng sơ khảo không?
- Mỗi hồ sơ được bao nhiêu người chấm, điểm được tổng hợp thế nào?
- Ban giám khảo có thay đổi qua các năm không, hay cố định một nhóm?
Câu trả lời không cần hoàn hảo. Điều đáng chú ý là thái độ: ban tổ chức nghiêm túc coi các câu hỏi này là bình thường, còn ban tổ chức chỉ muốn bán gói vinh danh thường lảng sang lợi ích truyền thông của giải.
Giải báo chí, giải sáng tác, giải của hiệp hội: mỗi loại để ý điều gì
Giải báo chí. Thường yêu cầu tác phẩm đã đăng trong một khoảng thời gian, có xác nhận của cơ quan báo chí. Đọc kỹ quy định về tác phẩm nhóm, người đứng tên, và việc một tác phẩm có được dự nhiều giải cùng lúc không.
Giải sáng tác. Đọc điều kiện tác phẩm đã công bố hay chưa, và đặc biệt là ban tổ chức được dùng tác phẩm dự thi thế nào. Thể lệ đòi chuyển toàn bộ quyền với cả tác phẩm không đoạt giải là dấu hiệu nên cân nhắc. Phần quyền tác giả chi tiết nên hỏi người có chuyên môn.
Giải của hiệp hội nghề. Xem giải có chỉ dành cho hội viên không, phí hội viên có gắn với việc được xét không, và ai trong hiệp hội chấm. Giải của hiệp hội có thể rất uy tín khi giám khảo là người làm nghề giỏi và độc lập với người dự.
Giải doanh nghiệp, sản phẩm. Phần này dễ lẫn với chương trình "trả tiền để được vinh danh" nhất. Nếu giải nhắm tới doanh nghiệp, hãy xem kỹ có hồ sơ dự xét, có hội đồng thẩm định độc lập và có kiểm tra thực tế không; các dấu hiệu cụ thể được bàn ở danh mục nhận biết giải thưởng ảo của trang.
Lệ phí dự giải: khi nào là bình thường
Nhiều giải nghiêm túc thu lệ phí khi nộp hồ sơ để trả chi phí đọc, chấm, tổ chức. Lệ phí đó là bình thường nếu thoả ba điều: như nhau cho mọi hồ sơ, nộp trước khi chấm, và không hoàn lại hay tăng thêm tuỳ kết quả. Người dự trả tiền để được xem xét, không trả tiền để được chọn.
Dấu hiệu bất thường là khi tiền xuất hiện sau tin vui: được báo "đã lọt vào danh sách vinh danh" rồi mới có "phí tham dự lễ", "phí truyền thông", "gói đồng hành" với nhiều mức, mức cao kèm hạng giải cao hơn hoặc nhiều quyền lợi quảng bá hơn. Khi đó, thứ đang được mua bán là danh hiệu.
Giữa hai đầu này có vùng xám: giải miễn phí dự xét nhưng người đoạt giải được mời mua thêm vé dự tiệc, mua kỷ niệm chương, đặt bài trên ấn phẩm của ban tổ chức. Những khoản này nên là tuỳ chọn, ghi rõ trong thể lệ từ đầu, và việc không mua không ảnh hưởng tới kết quả. Nếu được nói khác đi, hãy coi đó là một tín hiệu.
Bảng tự kiểm trước khi gửi hồ sơ
Trước khi dành nhiều ngày chuẩn bị hồ sơ cho một giải, đi qua sáu bước ngắn:
- Tìm và đọc trọn thể lệ năm nay, không dựa vào thư mời hay bài giới thiệu.
- Đánh dấu theo bảng ở trên: thiếu mục nào, mục nào có dấu hiệu nên hỏi lại.
- Tra kết quả các năm trước: ai đoạt giải, lý do trao có được công bố không, có thay đổi thể lệ không.
- Hỏi một hai người trong nghề đã dự hoặc từng làm giám khảo về trải nghiệm của họ.
- Viết ra lý do mình dự: để được đánh giá chuyên môn, để có cơ hội gặp người trong nghề, hay để có một dòng trong hồ sơ. Lý do cuối cùng một mình nó thường không đáng công.
- Tính tổng chi phí thật: lệ phí, thời gian làm hồ sơ, đi lại dự lễ, và những khoản có thể phát sinh.
Nếu sau sáu bước vẫn thấy giải đáng dự, hãy chuẩn bị hồ sơ nghiêm túc và trung thực. Một giải nghiêm túc sẽ đọc kỹ hồ sơ của bạn; một hồ sơ nghiêm túc cũng là cách góp phần giữ uy tín cho giải.
Câu hỏi thường gặp
Giải thưởng mới thành lập có đáng tin không?
Giải mới chưa có lịch sử để kiểm chứng, nhưng không vì thế mà kém. Hãy nhìn vào người đứng sau, ban giám khảo, thể lệ và cách xử lý tiền. Một giải mới có giám khảo uy tín, thể lệ rõ và không thu tiền người đoạt giải có thể đáng tin hơn một giải lâu năm làm qua loa.
Có nên dự một giải mà phần lớn điểm dựa vào bình chọn trực tuyến?
Tuỳ mục đích. Nếu mục đích là được đánh giá chuyên môn, loại giải này ít nói lên điều đó. Nếu mục đích là gắn kết cộng đồng người ủng hộ thì có thể hợp. Tránh nhờ người khác bầu hộ bằng đường dẫn lạ, vì dễ thành kẽ hở cho kẻ xấu chiếm tài khoản.
Ban tổ chức không công bố giám khảo thì có sao không?
Có những giải giữ kín giám khảo đến khi trao để chống vận động, điều đó chấp nhận được nếu sau đó công bố. Giải không bao giờ công bố người chấm thì người ngoài không có cách nào kiểm tra, và giá trị tham chiếu của giải giảm theo.
Đoạt giải ở một giải nhỏ có đáng ghi vào hồ sơ không?
Đáng, nếu ghi đúng: tên giải, đơn vị tổ chức, năm, hạng mục. Người đọc hồ sơ có kinh nghiệm sẽ tự đánh giá giải đó. Thổi phồng một giải nhỏ thành "giải thưởng quốc gia" hay "quốc tế" mới là điều làm mất uy tín.
Nếu phát hiện giải mình từng nhận làm không nghiêm túc thì nên làm gì?
Có thể ngừng nhắc giải đó trong hồ sơ, trên bao bì hoặc trang giới thiệu, và nếu được hỏi thì nói thật về hoàn cảnh nhận. Không cần công khai công kích ban tổ chức; chỉ cần dừng dùng nó như một bằng chứng uy tín.
Làm giám khảo cho một giải cần giữ nguyên tắc gì?
Chấm theo tiêu chí đã công bố, đọc trọn hồ sơ, báo ngay khi có quan hệ với người dự và rút khỏi hồ sơ đó, không nhận quà hay lời nhờ vả, giữ bí mật nội dung thảo luận. Nếu thấy ban tổ chức can thiệp vào kết quả, có quyền từ chối tiếp tục.