Giải thưởng của học sinh, sinh viên có nhiều loại và mỗi loại đo một điều khác nhau: khen thưởng của nhà trường ghi nhận quá trình học và rèn luyện trong năm; giải cuộc thi ghi nhận kết quả trong một sân chơi cụ thể, một ngày cụ thể; học bổng thường kết hợp kết quả với hoàn cảnh hoặc định hướng; giải nghiên cứu, khởi nghiệp của sinh viên ghi nhận một sản phẩm. Không loại nào là thước đo toàn diện về một đứa trẻ hay một người trẻ.
Bài này viết cho cha mẹ và cho chính các bạn sinh viên: hiểu mỗi loại giải nói gì, chọn cuộc thi nào đáng tham gia, nhận ra sân chơi chạy theo lệ phí, và nói với con về giải thưởng sao cho con học được điều có ích mà không bị đặt vào cuộc so sánh. Bài không chấm điểm, không xếp hạng trẻ, không đánh giá trường hay cuộc thi cụ thể nào.
Mỗi loại giải đo điều gì
Đặt các loại ghi nhận thường gặp cạnh nhau giúp cha mẹ không hiểu quá lên hay quá xuống ý nghĩa của từng tấm giấy:
| Loại | Ai trao | Thường phản ánh | Không phản ánh |
|---|---|---|---|
| Khen thưởng cuối năm của trường | Nhà trường theo quy định của ngành giáo dục | Quá trình học tập, rèn luyện trong năm theo tiêu chí của ngành | Năng khiếu riêng, sở thích, tính cách của con |
| Khen thưởng đột xuất | Nhà trường, địa phương | Một việc làm tốt cụ thể: nhặt được của rơi, giúp bạn | Việc con có "ngoan" mọi lúc hay không |
| Giải cuộc thi học thuật | Ban tổ chức cuộc thi | Kết quả trong dạng đề, thời gian, ngày thi đó | Khả năng học lâu dài, sự tò mò, cách con xử lý việc khó |
| Giải văn nghệ, thể thao | Trường, ngành, ban tổ chức | Phần trình diễn hoặc thi đấu hôm đó | Niềm vui của con với môn đó |
| Học bổng | Trường, quỹ, doanh nghiệp | Tiêu chí riêng của quỹ: kết quả, hoàn cảnh, định hướng | Giá trị của bạn không nhận học bổng |
| Giải nghiên cứu, khởi nghiệp sinh viên | Trường, ngành, tổ chức | Một sản phẩm, đề tài được hội đồng đánh giá | Toàn bộ năng lực của người làm |
Cột cuối là cột cha mẹ hay quên nhất. Một đứa trẻ không có giải văn nghệ vẫn có thể yêu âm nhạc; một đứa trẻ có nhiều giải thi có thể đang mệt mỏi. Giải thưởng là một mẩu thông tin, không phải câu trả lời.
Khen thưởng ở trường: hiểu tiêu chí trước khi vui hay buồn
Khen thưởng học sinh cuối năm thực hiện theo quy định đánh giá của ngành giáo dục, và quy định này đã được điều chỉnh nhiều lần. Ở bậc tiểu học, cách đánh giá thiên về nhận xét sự tiến bộ của từng em; ở các bậc trên, khen thưởng gắn với kết quả học tập và rèn luyện theo mức đánh giá của năm. Cách gọi các hình thức khen cũng đã thay đổi so với thời cha mẹ đi học. Nếu muốn biết con được khen theo tiêu chí nào, cách đơn giản nhất là hỏi giáo viên chủ nhiệm.
Hiểu tiêu chí giúp tránh hai phản ứng thái quá. Một là coi tấm giấy khen như phán quyết về con, vui quá mức hoặc buồn quá mức. Hai là so sánh giữa các anh chị em, giữa con mình với con hàng xóm, trong khi mỗi lớp, mỗi trường, mỗi năm có cách vận dụng khác nhau.
Điều đáng nói với con không phải là tấm giấy, mà là những việc cụ thể giáo viên đã nhận xét: con đọc to hơn, con giúp bạn, con tự làm bài tập. Những nhận xét đó cho con biết mình đang tiến bộ ở đâu. Nếu con chưa được khen, phần nhận xét càng quan trọng, vì nó chỉ ra chỗ có thể cố gắng tiếp mà không biến chuyện đó thành thất bại.
Với khen thưởng đột xuất, như khi con trả lại đồ nhặt được, đó là dịp tốt để gia đình cùng nói về sự trung thực. Hãy nói về việc con làm và cảm giác của người được trả đồ, hơn là về tấm giấy.
Chọn cuộc thi ngoài trường: những câu nên hỏi
Ngoài trường có rất nhiều cuộc thi, từ học thuật, ngoại ngữ, viết, vẽ tới sáng tạo, khoa học. Trước khi đăng ký cho con, hãy hỏi:
- Con có thích không? Câu hỏi đầu tiên và quan trọng nhất. Cuộc thi chỉ có ích khi con có hứng thú với môn đó.
- Ai tổ chức và ra đề? Có tên đơn vị rõ, có người làm chuyên môn đứng sau, có lịch sử tổ chức các năm trước.
- Con học được gì từ quá trình chuẩn bị? Một cuộc thi tốt khiến con đọc thêm, làm thêm, gặp bài khó và tự tìm cách giải.
- Tỷ lệ đạt giải ra sao? Nếu gần như ai dự cũng có huy chương, giải đó gần với chứng nhận tham dự.
- Tổng chi phí là bao nhiêu? Lệ phí, sách luyện, đi lại, chi phí phát sinh khi "đạt giải" như phí nhận huy chương, phí dự lễ.
- Con có thời gian nghỉ ngơi không? Lịch thi dày đặc có thể lấy mất thời gian chơi, ngủ, vận động.
Nếu câu trả lời cho câu đầu tiên là "không", những câu còn lại gần như không quan trọng. Một đứa trẻ bị đẩy vào cuộc thi mình không thích thường mang về cảm giác về bản thân nhiều hơn là kiến thức.
Dấu hiệu một sân chơi chạy theo lệ phí
Huy chương cho gần hết người dự. Nhiều hạng huy chương, mỗi hạng rất đông, hầu như ai cũng có một cái gì đó. Trẻ vui, nhưng giải không còn thông tin gì.
Phí phát sinh sau khi đạt giải. Đạt giải rồi mới báo phí nhận huy chương, phí in chứng nhận, phí dự vòng tiếp theo ở nơi xa. Một cuộc thi nghiêm túc ghi mọi khoản phí ngay từ đầu.
Tên gọi "quốc tế" nhưng không rõ ai ra đề. Chữ "quốc tế" trên chứng nhận không nói lên tổ chức đứng sau ở đâu, ai chấm. Hỏi rõ đơn vị chịu trách nhiệm chuyên môn.
Thúc ép đăng ký gấp. Tin nhắn "chỉ còn hôm nay", "suất cuối" là kỹ thuật bán hàng, không phải đặc điểm của sân chơi học thuật.
Kết quả gắn với lời mời mua khoá học. Sau kết quả là lời mời học khoá luyện của chính đơn vị tổ chức để "giữ phong độ". Không sai về luật, nhưng là dấu hiệu cuộc thi là kênh bán hàng.
Với sinh viên: giải nghiên cứu, khởi nghiệp và học bổng
Ở bậc đại học, giải thưởng thay đổi tính chất: sinh viên tự quyết dự hay không, và phần lớn giá trị nằm ở quá trình. Một đề tài nghiên cứu khoa học sinh viên, dù đoạt giải hay không, cho bạn trải nghiệm làm việc với giảng viên hướng dẫn, đọc tài liệu, viết báo cáo, bảo vệ trước hội đồng. Những điều này có ích cho việc học tiếp và đi làm hơn chính tấm giải.
Cuộc thi khởi nghiệp, cuộc thi ý tưởng cũng vậy. Phần quý nhất thường là nhận xét của giám khảo và cơ hội gặp người trong nghề. Hãy đọc thể lệ về quyền với ý tưởng dự thi trước khi nộp, và cẩn trọng với cuộc thi đòi chuyển quyền rộng cho ban tổ chức.
Với học bổng, đọc kỹ tiêu chí và cam kết đi kèm: có học bổng không đòi hỏi gì, có học bổng ràng buộc thời gian làm việc cho đơn vị tài trợ. Không nhận được học bổng không nói lên giá trị của bạn; mỗi quỹ có mục tiêu riêng.
Khi ghi giải thưởng vào hồ sơ, ghi đúng tên giải, đơn vị trao, năm, và nếu là sản phẩm nhóm thì ghi rõ vai trò của mình. Người tuyển dụng có kinh nghiệm quan tâm bạn đã làm gì trong dự án đoạt giải hơn là số lượng giải.
Nói với con về giải thưởng
Nói về việc làm, không nói về hạng. "Con đã tự đọc thêm ba cuốn sách để chuẩn bị" có giá trị hơn "con được giải nhì". Trẻ hiểu rằng điều đáng tự hào là nỗ lực của mình, thứ con kiểm soát được.
Không so sánh. Không so với anh chị em, bạn cùng lớp hay con người quen. So sánh biến giải thưởng thành cuộc đua mà con không chọn tham gia.
Để con kể trước. Hỏi con thấy thế nào về cuộc thi, phần nào thích, phần nào khó, trước khi cha mẹ nói cảm nghĩ của mình.
Không biến giải thành điều kiện của tình thương. Phần thưởng vật chất lớn gắn với giải dễ làm con nghĩ rằng sự quan tâm của cha mẹ phụ thuộc kết quả.
Khi con không có giải. Ghi nhận việc con đã dám tham gia, cùng con xem lại điều học được, và hỏi con có muốn thử lại không. Quyết định là của con.
Dấu hiệu con đang chịu áp lực vì giải thưởng
Giải thưởng có thể là niềm vui, cũng có thể thành gánh nặng mà trẻ không nói ra. Cha mẹ nên để ý những thay đổi dưới đây, nhất là trong mùa thi:
- Con khó ngủ, đau bụng, đau đầu trước các kỳ thi mà không có lý do sức khoẻ rõ ràng.
- Con nói những câu như "không có giải thì bố mẹ buồn", "con phải được giải mới được đi chơi".
- Con mất hứng thú với môn mình từng thích, hoặc né tránh nói về cuộc thi.
- Con khóc nhiều, cáu gắt kéo dài sau khi không đạt giải.
- Con giấu kết quả hoặc nói dối về kết quả.
Khi thấy những dấu hiệu này, hãy giảm bớt lịch thi, nói rõ với con rằng tình thương của gia đình không phụ thuộc giải thưởng, và cùng con làm những việc không có kết quả để chấm. Nếu các dấu hiệu kéo dài hoặc ảnh hưởng tới ăn ngủ, việc học, nên trao đổi với giáo viên và đưa con gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Giữ hồ sơ giải thưởng của con một cách gọn gàng
Nhiều gia đình có một ngăn kéo đầy giấy khen, huy chương mà không ai nhớ của năm nào. Một cách giữ gọn:
- Mỗi năm học một bìa hồ sơ, gồm giấy khen, giấy chứng nhận, kèm một dòng ghi chú: cuộc thi gì, con đã chuẩn bị thế nào, con cảm thấy ra sao.
- Chụp ảnh lưu trên máy, đặt tên theo năm và tên cuộc thi.
- Để con chọn món nào muốn trưng ở góc học tập; không cần treo hết lên tường.
- Khi con lớn, đưa lại bìa hồ sơ để con tự quyết giữ gì.
Bìa hồ sơ kèm dòng ghi chú sẽ có giá trị với con sau này hơn nhiều so với tấm giấy đơn thuần, vì nó lưu lại một quãng đời và một nỗ lực, không chỉ một kết quả.
Một lưu ý nhỏ về chia sẻ trên mạng: ảnh giấy khen, giấy chứng nhận thường có họ tên đầy đủ, tên trường, lớp, đôi khi cả ngày sinh của con. Nếu muốn khoe với người thân, hãy che bớt thông tin cá nhân, hoặc chỉ gửi trong nhóm gia đình. Và nên hỏi con trước khi đăng; có trẻ thích, có trẻ ngại bị nhắc tới trước người khác.
Câu hỏi thường gặp
Con không được giấy khen cuối năm thì có nên lo không?
Hãy hỏi giáo viên về nhận xét cụ thể: con tiến bộ ở đâu, cần giúp ở đâu. Một năm không được khen là thông tin về một năm học theo tiêu chí cụ thể, không phải đánh giá về con. Nếu con buồn kéo dài hay có dấu hiệu lo âu, nên trao đổi với giáo viên và chuyên gia tâm lý học đường.
Có nên thưởng tiền khi con đạt giải không?
Phần thưởng nhỏ để ăn mừng thì không sao. Thưởng tiền lớn và theo hạng giải dễ làm con học vì tiền và lo lắng khi không đạt. Một bữa ăn chung, một cuốn sách con thích thường ý nghĩa hơn.
Con muốn dự rất nhiều cuộc thi, cha mẹ nên làm gì?
Ủng hộ sự hăng hái, nhưng cùng con chọn một vài cuộc thi thật sự hợp với sở thích và thời gian. Giúp con giữ thời gian nghỉ ngơi, chơi và ngủ đủ. Hỏi con xem thích phần nào của việc thi để hiểu động lực của con.
Chứng nhận cuộc thi quốc tế có giúp con khi xét tuyển không?
Tuỳ quy định xét tuyển từng trường, từng năm; nhiều nơi chỉ tính một số cuộc thi cụ thể. Hãy đọc thông báo tuyển sinh chính thức thay vì tin vào quảng cáo của ban tổ chức cuộc thi.
Làm sao để con không tự cao khi được nhiều giải?
Nói về nỗ lực và về những người đã giúp con: thầy cô, bạn bè, gia đình. Khuyến khích con chúc mừng bạn khác và chia sẻ điều mình học được. Cha mẹ khoe giải của con quá nhiều với người ngoài cũng là điều nên tránh.
Sinh viên có nên dự cuộc thi khi chưa tự tin?
Nên, nếu cuộc thi có thể lệ rõ và không tốn quá nhiều chi phí. Cái được lớn nhất là nhận xét của giám khảo và kinh nghiệm làm việc dưới áp lực. Chuẩn bị nghiêm túc, chấp nhận khả năng không đạt giải, và ghi lại điều học được.