Sau khi nhận giải, áp lực giữ phong độ là chuyện thường gặp: người được giải sợ kỳ sau kém đi, sợ mỗi sai sót bị soi như bằng chứng rằng mình không xứng. Cách sống tiếp cho bình thường là nhìn danh hiệu như lời ghi nhận việc đã làm, không phải lời hứa về tương lai; hiểu rằng kết quả dao động là tự nhiên; và giữ danh hiệu ở mức vừa đủ trong đời sống hằng ngày.
Bài này đi qua những áp lực hay gặp sau khi được vinh danh, một lời giải thích thống kê cho hiện tượng "được giải xong thì tụt", cách trò chuyện với đồng nghiệp khi mình vừa được giải, và chuyện nhỏ mà nhiều người lúng túng: trưng giấy khen, cúp ở nhà, ở tiệm, trên mạng đến đâu thì vừa.
Những áp lực hay gặp sau khi được vinh danh
Mỗi người cảm nhận một kiểu, nhưng các áp lực dưới đây xuất hiện rất thường, nhất là trong vài tháng đầu.
- Áp lực từ kỳ vọng của người khác. Cấp trên giao việc khó hơn, đồng nghiệp hỏi ý kiến nhiều hơn, khách hàng đòi hỏi cao hơn vì "tiệm có giải".
- Áp lực từ chính mình. Muốn chứng minh danh hiệu không nhầm, nên làm quá sức, ôm việc, không dám từ chối.
- Sợ bị soi. Một lỗi nhỏ trước đây không ai để ý, nay có thể bị nhắc kèm câu "được giải mà còn thế".
- Ngại với đồng nghiệp. Thấy khoảng cách với người không được giải, không biết nói chuyện thế nào cho tự nhiên.
- Mất hướng. Mục tiêu đã đạt, chưa biết theo đuổi điều gì tiếp, thấy trống rỗng thay vì vui.
Năm áp lực này không có nghĩa là được giải là điều xấu. Chúng là phần đi kèm, và nhận ra chúng sớm giúp không để chúng làm hỏng niềm vui chính đáng của mình. Phần lớn sẽ dịu đi sau vài tháng, khi người xung quanh và chính mình quen với danh hiệu.
Vì sao kết quả hay "tụt" sau một năm rực rỡ
Trong thể thao, người ta hay nói về "lời nguyền" với vận động viên vừa được vinh danh lớn: năm sau thành tích thường kém hơn. Cách giải thích thống kê phổ biến cho hiện tượng này là hồi quy về trung bình. Kết quả của bất kỳ ai trong một năm là tổng của năng lực thật cộng với những yếu tố may rủi: sức khoẻ, đối thủ, hoàn cảnh. Năm được vinh danh thường là năm mà năng lực gặp đúng nhiều may mắn cùng lúc. Năm sau, năng lực vẫn vậy, nhưng may mắn khó lặp lại đúng như thế, nên kết quả thường gần mức trung bình của người đó hơn.
Điều quan trọng là "tụt" theo nghĩa này không phải là kém đi. Năng lực không giảm; chỉ là năm rực rỡ có thêm phần thuận lợi không lặp lại. Hiểu điều này giúp người được giải không tự trách khi năm sau không bằng, và không quy kết rằng danh hiệu là nhầm.
Ở chỗ làm cũng vậy. Một nhân viên bán hàng được giải năm có khách lớn đặt hàng nhiều, năm sau khách đó giảm đơn vì lý do riêng. Doanh số giảm không phản ánh người đó làm kém đi. Người quản lý hiểu hồi quy về trung bình sẽ không dùng kết quả năm sau để "rút lại" sự ghi nhận đã trao, và người được giải hiểu nó sẽ bớt áp lực vô lý cho chính mình.
Sống tiếp cho bình thường: những việc làm được
Các bước dưới không nhằm xoá áp lực, mà giữ áp lực ở mức không làm hỏng công việc và sức khoẻ.
- Viết ra danh hiệu ghi nhận điều gì cụ thể đã làm. Đọc lại khi thấy áp lực: danh hiệu nói về quá khứ, không phải bản cam kết.
- Giữ nhịp làm việc như trước khi được giải trong vài tuần đầu. Không nhận thêm việc chỉ vì sợ bị coi là không xứng.
- Khi được giao việc khó hơn, hỏi rõ hỗ trợ đi kèm. Được tin tưởng không có nghĩa là phải tự làm một mình.
- Chọn một hướng học tiếp cho năm sau, nhỏ và cụ thể, thay cho mục tiêu "phải được giải nữa".
- Nếu mắc lỗi, nhận và sửa như mọi người. Người được giải mà dám nhận lỗi được tôn trọng hơn người cố che lỗi để giữ hình ảnh.
- Để ý dấu hiệu kiệt sức: mất ngủ kéo dài, căng thẳng không dứt, cáu gắt bất thường. Nếu kéo dài vài tuần, nói với người tin cậy và cân nhắc gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ.
Bước thứ tư đáng chú ý: thay mục tiêu "được giải lần nữa" bằng một mục tiêu học hỏi. Mục tiêu được giải phụ thuộc nhiều vào hội đồng, đối thủ, may rủi; mục tiêu học hỏi nằm trong tay mình. Đó là cách đưa động lực trở về bên trong, thay vì treo nó vào lần vinh danh tới.
Với đồng nghiệp, sau khi mình vừa được giải
Những ngày đầu
Đồng nghiệp có thể vui thật lòng, có thể chạnh lòng, có thể cả hai. Người được giải không kiểm soát được cảm xúc của người khác, nhưng có thể không làm nó khó thêm: không nhắc đến giải nhiều lần, không dùng danh hiệu khi tranh luận ("em được giải rồi nên em biết"), và tiếp tục hỏi ý kiến đồng nghiệp như trước.
Khi có người buông lời khó nghe
Câu kiểu "được giải rồi thì làm hết đi" hay "giải đó ai chẳng được" có thể đến từ sự chạnh lòng hơn là ác ý. Đáp ngắn, không phản bác, không giải thích dài: "Ừ, giải đó có công của cả nhóm mà." Nếu lời nói lặp lại thành chuyện gây khó dễ trong công việc, nói chuyện riêng với người đó hoặc với người quản lý.
Phần lớn những câu như vậy thưa dần sau vài tuần, khi mọi người thấy mình vẫn làm việc và cư xử như trước.
Chia sẻ phần có thể chia sẻ
Nếu giải có được nhờ một cách làm, chia sẻ cách làm đó cho nhóm. Nếu được giao kèm người mới, nhận lời. Danh hiệu trở thành tài sản chung khi điều mình học được đến được với người khác, và khoảng cách với đồng nghiệp tự nhiên ngắn lại.
Ba tình huống giả định sau khi nhận giải
Tiệm phở được giải ở một cuộc thi ẩm thực địa phương
Sau cuộc thi, khách đông gấp đôi. Chủ tiệm (giả định) lo nhất là nồi nước dùng không còn đủ thời gian ninh như trước. Thay vì mở thêm giờ, chị quyết định giữ nguyên lượng bán mỗi ngày, hết thì nghỉ, và nói thẳng với khách. Một số khách phàn nàn, nhưng phần lớn quay lại. Chị hiểu rằng giải thưởng ghi nhận chất lượng, và giữ chất lượng là cách duy nhất để danh hiệu không thành lời nói dối.
Nhân viên kế toán được giải nhân viên xuất sắc năm
Sau khi được giải, anh (giả định) được mời vào mọi cuộc họp, được giao kiểm tra thêm hai bộ phận. Ba tháng sau anh kiệt sức. Anh nói chuyện với trưởng phòng, liệt kê những việc đang làm và đề nghị chọn ra việc ưu tiên. Trưởng phòng bất ngờ vì không biết anh đã nhận nhiều đến vậy. Danh hiệu không có nghĩa là phải gánh mọi thứ; nói ra sớm là cách giữ được cả sức khoẻ lẫn uy tín.
Học sinh được giải trong một cuộc thi viết của trường
Em (giả định) được giải nhì, cả lớp biết. Lần viết sau, em sợ không viết hay bằng, nên trì hoãn mãi. Cô giáo nhận ra và nói với em rằng bài được giải là bài em viết khi không nghĩ đến giải, và cô muốn đọc bài tiếp theo theo đúng cách đó. Không chấm điểm, không so sánh với lần trước. Em viết tiếp. Với trẻ em, người lớn giúp nhiều nhất bằng cách đưa sự chú ý trở lại việc học, không phải danh hiệu.
Trưng bày giấy khen, cúp: bao nhiêu là vừa
Không có quy tắc chung, nhưng có vài nguyên tắc giữ cho việc trưng bày không thành khoe. Bảng dưới gợi ý theo nơi trưng bày.
| Nơi | Vừa đủ | Dễ thành quá |
|---|---|---|
| Ở nhà | Một góc nhỏ, vài giấy khen có ý nghĩa nhất, đồ của các thành viên cùng góc | Phủ kín phòng khách, chỉ đồ của một người |
| Ở tiệm, văn phòng | Một giấy chứng nhận liên quan trực tiếp đến dịch vụ khách quan tâm | Cả bức tường giải thưởng không liên quan, giải không rõ nguồn |
| Trên bàn làm việc | Một kỷ niệm nhỏ, thường quay về phía mình | Cúp to quay ra phía đồng nghiệp, khách |
| Trên mạng xã hội | Một bài đăng cảm ơn khi nhận giải | Đăng lại nhiều lần, dùng làm ảnh đại diện lâu dài |
| Trong hồ sơ, danh thiếp | Ghi khi giải liên quan đến công việc và có nguồn rõ | Liệt kê mọi giải, kể cả giải không còn ý nghĩa |
Một câu hỏi tự kiểm: món đồ này trưng ra để nhắc mình về điều gì, hay để người khác nhìn thấy mình? Nếu là để nhắc mình, một góc nhỏ là đủ. Với tiệm, cơ sở kinh doanh, danh hiệu đưa ra trước khách phải đúng sự thật và đúng phạm vi; dùng danh hiệu trong quảng cáo cần tuân theo quy định hiện hành về quảng cáo, và nếu không chắc giải có nguồn gốc rõ ràng thì đừng treo.
Trẻ em và người lớn tuổi trong nhà: cách giữ danh hiệu khác nhau
Với trẻ em, giấy khen là một kỷ niệm, không phải một bảng thành tích. Treo giấy khen của một đứa con mà không có gì của đứa còn lại dễ tạo cảm giác so sánh trong nhà. Nhiều gia đình chọn một hộp kỷ niệm cho mỗi con, đựng giấy khen, bức tranh, tấm thiệp, để con lớn lên mở ra xem, thay vì treo thành dãy. Cách này giữ được kỷ niệm mà không biến tường nhà thành bảng xếp hạng.
Với ông bà, cha mẹ lớn tuổi, những tấm bằng, huy hiệu từ thời trẻ thường gắn với cả một đời người. Con cháu nên giữ gìn, hỏi chuyện về chúng, và để người lớn tuổi tự quyết đặt ở đâu. Một buổi chiều ngồi nghe ông kể về tấm giấy khen từ hồi còn làm ở hợp tác xã là cách ghi nhận người lớn tuổi rất sâu, sâu hơn việc lau chùi khung kính.
Khi dọn nhà, chuyển nhà, đừng tự ý bỏ đi giấy khen, huy hiệu của người lớn tuổi dù nó đã cũ, phai màu. Hỏi trước, và nếu cần gọn, chụp ảnh lưu lại kèm câu chuyện họ kể. Với nhiều người, đó là bằng chứng duy nhất còn lại của những năm tháng họ đã làm việc hết mình.
Câu hỏi thường gặp
Năm sau không được giải nữa thì có phải mình kém đi không?
Không nhất thiết. Kết quả một năm gồm cả năng lực và may rủi; năm được giải thường có nhiều thuận lợi cùng lúc. Năm sau không được giải có thể chỉ là may rủi khác đi, hoặc hội đồng chọn tiêu chí khác. So mình với chính mình qua từng năm, theo những gì đã học được, công bằng hơn.
Có nên nhắc đến danh hiệu khi giới thiệu bản thân không?
Chỉ khi nó liên quan đến điều người nghe cần biết, như khi giới thiệu năng lực với khách hàng hay trong hồ sơ nghề nghiệp. Trong giao tiếp thường ngày, nhắc danh hiệu dễ bị coi là khoe. Nếu người khác giới thiệu thay mình, cảm ơn ngắn và chuyển chủ đề.
Được giải xong bị giao quá nhiều việc thì từ chối thế nào?
Nói rõ khối lượng hiện tại và hỏi việc nào ưu tiên. Ví dụ, em đang làm ba việc này, nếu nhận thêm việc mới thì việc nào nên lùi lại. Đây không phải từ chối mà là sắp xếp. Nhận quá sức rồi làm hỏng mới là điều làm mất uy tín.
Có nên gỡ giấy khen cũ xuống khi đã lâu không?
Tuỳ ý nghĩa của nó với mình. Nhiều người giữ giấy khen cũ như kỷ niệm, chỉ thay vị trí từ tường phòng khách vào hộp kỷ niệm. Ở nơi kinh doanh, giấy chứng nhận đã hết hạn hoặc không còn đúng nên gỡ, để khách không hiểu nhầm.
Sau khi được giải lại thấy trống rỗng, có bình thường không?
Khá thường gặp, nhất là khi giải là mục tiêu theo đuổi lâu. Đạt được rồi, động lực cũ mất chỗ bám. Đặt một mục tiêu mới nhỏ, thiên về học hỏi, thường giúp. Nếu cảm giác trống rỗng, buồn bã kéo dài nhiều tuần, nên nói chuyện với chuyên gia tâm lý.