Một lời phát biểu nhận giải tốt thường dưới hai phút và có bốn phần: cảm ơn người trao, kể một điều thật về việc được ghi nhận, gọi tên những người đã góp sức, và một câu kết ngắn. Người nghe nhớ lời phát biểu không phải vì nó hay, mà vì nó thật và biết chia công.
Bài này không dạy kỹ năng nói trước đám đông nói chung, mà chỉ bàn về khoảnh khắc riêng của người nhận giải: nói gì, nói bao lâu, cảm ơn ai, tránh điều gì, và làm gì khi bị mời lên bất ngờ. Các ví dụ là giả định, áp cho giải trong cơ quan, doanh nghiệp, hiệp hội nghề, cuộc thi, hay danh hiệu ở địa phương.
Khung bốn phần cho lời cảm ơn khi nhận giải
Khung dưới đây áp được cho hầu hết dịp nhận giải. Thời lượng gợi ý tính cho tổng dưới hai phút; nếu ban tổ chức cho ít thời gian hơn, giữ phần ba và bỏ bớt phần hai.
- Cảm ơn người trao (khoảng mười lăm giây). Gọi đúng tên đơn vị trao giải, hội đồng xét chọn nếu có. Một câu là đủ, không cần liệt kê chức danh dài.
- Kể một điều thật (khoảng ba mươi giây). Một khoảnh khắc, một khó khăn, một bài học gắn với việc được ghi nhận. Chỉ một điều, cụ thể.
- Gọi tên người góp sức (khoảng bốn mươi lăm giây). Đồng nghiệp, người hướng dẫn, gia đình. Nêu tên và nói ngắn họ đã giúp gì.
- Câu kết (khoảng mười giây). Một câu cảm ơn chung hoặc một điều mình mong làm tiếp. Không hứa hẹn lớn.
Phần ba quan trọng nhất và cũng hay bị làm sai nhất. Gọi tên mà không nói họ đã giúp gì nghe như danh sách; nói họ giúp gì mà không gọi tên thì người được nhắc không biết là mình. Kết hợp cả hai: "chị Thảo, người đã đọc lại từng trang báo cáo lúc mười giờ đêm".
Ba lời phát biểu mẫu
Giải trong doanh nghiệp, cho một cá nhân
"Em cảm ơn công ty và hội đồng đã chọn. Nói thật là hôm nhận tin, em nghĩ ngay đến cái đêm tháng Bảy cả nhóm ngồi dán nhãn tay đến ba giờ sáng vì máy hỏng. Giải này em nhận thay cho cả nhóm đêm đó: anh Phong, chị Nga, và bạn Tâm, người lúc ba giờ sáng vẫn còn pha cà phê cho mọi người. Em cảm ơn ạ." Thời lượng chưa đến một phút, có một khoảnh khắc thật, có tên người.
Danh hiệu nghề nghiệp ở hiệp hội, địa phương
"Tôn trọng ban tổ chức và các thầy trong hội đồng, xin cảm ơn vì đã ghi nhận. Ba mươi năm đứng lớp dạy nghề, điều đáng nhớ nhất không phải là danh hiệu mà là những lần học trò cũ quay lại kể mình đã mở được xưởng. Xin cảm ơn vợ, người đã lo cơm nước suốt những năm đi dạy xa, và các đồng nghiệp ở trường. Xin cảm ơn." Phần đầu dùng giọng trang trọng hợp dịp, phần giữa kể một điều thật, phần cuối gọi tên người nhà.
Giải cho một nhóm, người đại diện lên nhận
"Thay mặt nhóm, em xin cảm ơn. Em chỉ là người được cử lên, còn công thì chia đều cho năm người: anh Hưng lo phần kỹ thuật, chị Diệp lo khách hàng, bạn Quang, bạn Mỹ và em lo phần còn lại. Nhóm em sẽ dùng phần thưởng để đi ăn một bữa thật ngon. Xin cảm ơn ạ." Người đại diện nên nói rõ mình chỉ là người được cử, và gọi đủ tên mọi người.
Cảm ơn ai, và theo thứ tự nào
Thứ tự thông thường là từ chính thức đến riêng tư: đơn vị trao giải, hội đồng, rồi cấp trên hay người hướng dẫn, đồng nghiệp, cuối cùng là gia đình. Thứ tự này không cứng nhắc; với giải nhỏ trong doanh nghiệp, có thể bỏ phần chính thức và đi thẳng vào đồng nghiệp.
Câu hỏi khó là nên kể tên bao nhiêu người. Kể quá nhiều thì người nghe mất tập trung, còn người được nhắc tên ở giữa danh sách dài cũng không cảm thấy được ghi nhận. Kể quá ít thì có người bị sót. Cách dung hoà: kể tên ba đến năm người có đóng góp trực tiếp nhất, kèm việc họ làm; những người còn lại gom vào một câu chung như "và cả phòng kỹ thuật, những người luôn có mặt khi cần", rồi cảm ơn riêng họ sau buổi lễ.
Nếu sợ quên tên, viết ra giấy. Đọc tên từ tờ giấy không có gì đáng ngại; quên tên người đã góp sức nhiều nhất mới là điều người đó nhớ mãi. Kiểm tra cách gọi tên, chức danh, cách xưng hô trước buổi lễ, nhất là với người lớn tuổi hay khách mời.
Điều chỉnh theo từng kiểu dịp nhận giải
Giải cuộc thi sáng tác, nghề nghiệp
Ở các giải có hội đồng chấm chuyên môn, một câu ngắn nói về điều mình muốn làm được qua tác phẩm hay sản phẩm dự thi thường được đón nhận hơn lời cảm ơn dài. Tránh giải thích lại tác phẩm, vì hội đồng và khán giả đã xem. Nếu tác phẩm có người cùng làm, như người chụp ảnh, người chỉnh sửa, người cho mượn chỗ, nhắc tên họ.
Danh hiệu ở thôn, tổ dân phố, hội đoàn
Không khí ở đây thân mật, người dự là hàng xóm. Lời phát biểu nên giản dị, xưng hô theo vai vế quen thuộc, cảm ơn bà con, và nhắc đến những người trong xóm đã cùng làm. Một câu nói đùa nhẹ nhàng về chuyện quen thuộc của xóm thường làm không khí ấm hơn, miễn là không ai bị lấy làm trò cười.
Giải trong trường, khi người nhận là con mình
Khi con nhận giải và cha mẹ được mời nói vài lời, nên nói rất ngắn, cảm ơn thầy cô và nhắc đến sự cố gắng của con thay vì thành tích. Tránh so sánh với bạn khác, tránh kể chuyện con ở nhà, và nhớ rằng các bạn không được giải cũng đang ngồi nghe. Lời nói ngắn và khiêm nhường giữ được niềm vui cho con mà không làm bạn bè con chạnh lòng.
Khi không lên sân khấu mà gửi lời cảm ơn bằng văn bản
Có giải trao qua thư, qua mạng, hoặc người nhận không dự được. Một lá thư cảm ơn ngắn gửi ban tổ chức theo đúng khung bốn phần là đủ: cảm ơn, một điều thật, tên người góp sức, câu kết. Thư nên gửi trong vài ngày sau khi nhận tin, không để quá lâu.
Nếu được nhờ ghi một đoạn hình ngắn thay cho lời phát biểu, giữ đúng khung bốn phần, nói chậm, nhìn thẳng, và quay ở nơi yên tĩnh, đủ sáng.
Những lỗi khiến người nghe khó chịu
Nói quá dài. Ban tổ chức thường có lịch; mỗi người nói quá hai phút làm cả chương trình trễ. Người nhận giải sau đó bị ép nói ngắn lại, và chính mình bị nhớ là người nói dài.
Chối giải ngay trên sân khấu. "Thật ra em không xứng đáng, còn nhiều người giỏi hơn." Câu này có ý khiêm tốn nhưng ngầm nói hội đồng chọn sai, và làm người khác đang ngồi dưới khó xử. Nếu thật sự thấy không xứng, cách đúng là xử lý trước buổi lễ, không phải trên sân khấu.
Kể khổ dài. Một chút khó khăn làm lời phát biểu thật hơn; kể khổ dài làm người nghe mệt và biến buổi lễ thành buổi than vãn.
Nói đùa có người bị tổn thương. Đùa về đồng nghiệp, đối thủ, hay người không có mặt dễ làm ai đó mất mặt trước đông người. Nếu không chắc câu đùa vô hại, bỏ.
Quảng cáo, tranh thủ nói chuyện khác. Dùng lời cảm ơn để giới thiệu sản phẩm, kêu gọi đầu tư, hay nói chuyện ngoài lề làm mất ý nghĩa của khoảnh khắc nhận giải.
Cảm ơn hội đồng quá mức. Liệt kê từng thành viên hội đồng với lời ca ngợi dài nghe như nịnh. Một câu cảm ơn chung là đủ lễ.
Bị mời lên bất ngờ: nói gì trong ba mươi giây
Có khi người nhận không biết trước mình được giải, hoặc được mời nói đột ngột. Đừng cố nghĩ ra lời hay. Ba câu là đủ: "Em rất bất ngờ và cảm ơn ban tổ chức. Giải này có công của [tên một hai người]. Em cảm ơn ạ." Ba câu này đúng khung, ngắn, và không ai trách một người bất ngờ nói ngắn.
Nếu xúc động, nghẹn lời, không sao cả. Dừng lại một chút, hít thở, rồi nói câu cảm ơn. Người nghe thường cảm thông với sự xúc động thật hơn là với lời phát biểu trơn tru. Điều duy nhất cần tránh là cố kéo dài để lấy lại bình tĩnh trên sân khấu; nói ngắn và xuống.
Để không bị bất ngờ hoàn toàn, nếu biết mình có khả năng được giải ở một dịp nào đó, chuẩn bị sẵn hai ba câu trong đầu: một khoảnh khắc thật, tên hai ba người cần cảm ơn. Không cần học thuộc, chỉ cần có sẵn chất liệu.
Sau lời phát biểu: phần ghi nhận người khác chưa xong
Lời cảm ơn trên sân khấu chỉ là phần công khai. Sau buổi lễ, người nhận giải nên gặp hoặc nhắn riêng cho những người đã góp sức, nhất là những người không được nhắc tên vì thời gian có hạn. Một tin nhắn "hôm nay không đủ thời gian nhắc hết, nhưng em biết phần anh làm, cảm ơn anh" có sức nặng riêng.
Nếu giải kèm tiền thưởng và thành quả là của nhóm, cân nhắc chia sẻ với nhóm theo cách phù hợp: một bữa ăn, một món quà nhỏ, hoặc chia theo thoả thuận. Không ai bắt buộc phải làm vậy, nhưng nhiều người nhận giải thấy làm vậy giữ được quan hệ lâu dài, và người góp sức không có cảm giác công mình bị một người hưởng hết.
Cuối cùng, giữ lời nói của mình trên sân khấu. Nếu đã nói "giải này của cả nhóm", thì sau đó đừng hành xử như thể giải là của riêng mình. Người nghe nhớ lời phát biểu, và đối chiếu nó với cách mình cư xử những tuần sau.
Nếu muốn đăng chuyện nhận giải lên mạng xã hội, giữ cùng tinh thần với lời phát biểu: một tấm ảnh, vài dòng cảm ơn, gắn tên những người góp sức nếu họ đồng ý. Tránh đăng nhiều lần, tránh những dòng chữ kiểu tự hào khoe với cả thế giới. Đồng nghiệp đọc bài đăng cũng là người đã ngồi nghe phát biểu, và họ sẽ thấy hai lời có khớp nhau không.
Câu hỏi thường gặp
Lời phát biểu nhận giải nên dài bao lâu?
Thường dưới hai phút, trừ khi ban tổ chức yêu cầu khác. Với giải nhỏ trong doanh nghiệp, ba mươi giây đến một phút là vừa. Hỏi ban tổ chức trước nếu không chắc. Nói ngắn không bao giờ bị trách, nói dài thì thường bị nhớ.
Có nên đọc từ giấy khi phát biểu nhận giải không?
Được, nhất là phần tên người cần cảm ơn. Đọc từ giấy tốt hơn quên tên. Nhưng nên nhìn lên người nghe ở phần kể khoảnh khắc thật, vì đó là phần cần sự chân thành. Giấy nên ngắn, chữ to, gấp gọn.
Có nên nhắc đến gia đình khi nhận giải ở chỗ làm không?
Có thể, nếu gia đình thật sự đã hỗ trợ, như chăm con, gánh việc nhà. Một câu ngắn là đủ. Nếu ở chỗ làm có văn hoá trang trọng, đặt lời cảm ơn gia đình ở cuối. Tránh kể chuyện riêng tư dài trước đồng nghiệp.
Nhận giải thay người vắng mặt thì nói gì?
Nói rõ mình nhận thay ai, chuyển lời cảm ơn nếu người đó có gửi, và không phát biểu như thể giải là của mình. Nếu người vắng mặt không gửi lời, chỉ cần cảm ơn ban tổ chức thay mặt họ và hứa chuyển giải tận tay.
Được giải cùng người mình không ưa thì phát biểu thế nào?
Giữ lời phát biểu tập trung vào việc của mình và người góp sức của mình. Nếu cùng lên nhận, có thể chúc mừng người kia một câu lịch sự. Không cần giả vờ thân thiết, cũng không nên để bất đồng riêng lộ ra trên sân khấu.
Có nên cảm ơn đối thủ, người cùng tranh giải không?
Một câu ghi nhận ngắn những người cùng được đề cử là cử chỉ đẹp, nhất là ở các giải có nhiều người xứng đáng. Nhưng tránh câu kiểu họ còn giỏi hơn mình, vì nghe như chối giải. Chỉ cần nói đơn giản rằng mình học được nhiều từ những người cùng dự.