Nhiều người khi được vinh danh lại thấy lo hơn là vui: cảm giác mình không xứng, thành tích là nhờ may, và sợ một ngày người khác phát hiện ra mình không giỏi như họ tưởng. Các nhà tâm lý học Pauline Clance và Suzanne Imes mô tả hiện tượng này năm 1978, gọi là hiện tượng kẻ mạo danh. Nó phổ biến, không phải bệnh, và có thể đi qua được.
Bài này tập trung vào khoảnh khắc được vinh danh: vì sao chính lúc được ghi nhận lại làm cảm giác này nặng thêm, nhận ra nó qua những suy nghĩ nào, cách đón nhận lời ghi nhận mà không phải ép mình tin điều mình chưa tin, và khi nào nên tìm đến chuyên gia tâm lý. Chuyện người mới lên vị trí quản lý thấy mình không đủ sức là một khía cạnh khác, không phải trọng tâm ở đây.
Hiện tượng kẻ mạo danh là gì, và không phải là gì
Trong bài báo năm 1978, Clance và Imes mô tả nhóm phụ nữ có thành tích cao, có bằng cấp, được đồng nghiệp công nhận, nhưng bên trong vẫn tin rằng mình không thật sự giỏi, rằng mình đã "lừa" được người khác, và thành công là do may mắn hay do người ta đánh giá nhầm. Họ gọi đây là impostor phenomenon, tức hiện tượng kẻ mạo danh. Về sau, các nghiên cứu cho thấy cảm giác này gặp ở cả nam lẫn nữ, ở nhiều nghề và nhiều độ tuổi.
Điều cần nói rõ: đây không phải một chẩn đoán y khoa. Clance và Imes dùng chữ "hiện tượng", còn cách gọi "hội chứng" phổ biến trên báo chí là cách nói đời thường. Cảm giác này nằm trên một dải từ nhẹ, thoáng qua, đến nặng và dai dẳng. Phần lớn người có nó vẫn làm việc bình thường, chỉ là không hưởng được niềm vui từ thành công của mình.
Hiện tượng kẻ mạo danh cũng khác với khiêm tốn. Người khiêm tốn biết mình làm tốt, nhưng không nói quá. Người có cảm giác kẻ mạo danh thật sự tin rằng mình không làm tốt, dù bằng chứng nói ngược lại. Một bên là cách nói, một bên là cách tin.
Vì sao được vinh danh lại làm cảm giác này nặng thêm
Nghe có vẻ ngược đời, nhưng vinh danh thường làm cảm giác kẻ mạo danh rõ hơn. Lý do thứ nhất: vinh danh làm tăng khoảng cách giữa hình ảnh người khác thấy và hình ảnh mình tự thấy. Trước khi được giải, chỉ mình biết mình "chưa đủ"; sau khi được giải, cả cơ quan nghĩ mình giỏi, nên cái giá của việc "bị phát hiện" tưởng như lớn hơn.
Lý do thứ hai: vinh danh tạo ra kỳ vọng. Người được giải tưởng tượng rằng từ nay mọi việc mình làm đều phải xứng với danh hiệu, và một lần sai sót sẽ chứng minh hội đồng đã chọn nhầm. Áp lực đó khiến nhiều người làm việc quá sức sau khi được ghi nhận, hoặc ngược lại, né những việc mới vì sợ thất bại.
Lý do thứ ba: cách người ta giải thích thành công. Người có cảm giác kẻ mạo danh thường quy thành công cho yếu tố bên ngoài (may, người khác giúp, việc dễ) và quy thất bại cho chính mình. Khi được vinh danh, họ không thấy mình được ghi nhận, mà thấy một sự nhầm lẫn đang chờ bị sửa.
Nhận ra cảm giác này qua những suy nghĩ quen thuộc
Những suy nghĩ dưới đây hay xuất hiện ngay sau khi được thông báo được giải, được khen trước đông người. Có một hai suy nghĩ thoáng qua là bình thường; gặp nhiều và kéo dài là dấu hiệu nên để ý.
- "Chắc hội đồng không có ai khác nên mới chọn mình."
- "Việc đó dễ, ai làm cũng được, chỉ là mình làm trước."
- "Nếu họ biết mình đã lo lắng và mò mẫm thế nào, họ sẽ không khen."
- "Lần sau mình sẽ không làm được như vậy nữa."
- "Mình phải làm gấp đôi để không ai thấy mình không xứng."
- "Mình không dám kể với ai về giải này, ngại người ta hỏi."
- "Người khác được giải là vì giỏi, còn mình là vì may."
Câu cuối là dấu hiệu đặc trưng: áp tiêu chuẩn khác nhau cho mình và cho người khác. Khi đồng nghiệp được giải, mình nghĩ họ xứng đáng; khi mình được giải, mình nghĩ là may. Nhận ra sự bất đối xứng này là bước đầu tiên để nhìn mình công bằng hơn.
Đón nhận lời ghi nhận khi trong lòng còn nghi ngờ
Không cần ép mình tin ngay rằng mình xứng đáng. Các bước dưới giúp đón nhận lời ghi nhận một cách đàng hoàng, trong khi cảm giác bên trong dần điều chỉnh.
- Nói cảm ơn và dừng lại. Không thêm câu chối. Hành vi đúng mực có thể đi trước cảm giác; cảm giác sẽ theo sau.
- Viết ra những việc cụ thể mình đã làm dẫn đến kết quả được ghi nhận. Không viết tính từ, chỉ viết việc: ngày nào làm gì, gặp khó khăn gì, giải quyết thế nào.
- Đọc lại danh sách đó và hỏi: nếu một đồng nghiệp làm đúng những việc này, mình có nghĩ họ xứng đáng không?
- Hỏi người trao giải hoặc người đề cử: điều gì khiến họ chọn mình. Nghe câu trả lời như một thông tin, không tranh luận.
- Kể với một người tin cậy về cảm giác không xứng. Nhiều người phát hiện ra người mình tin cũng từng có cảm giác tương tự.
- Phân biệt "mình còn phải học thêm" với "mình không xứng". Câu thứ nhất là sự thật của mọi người làm nghề; câu thứ hai là kết luận sai từ câu thứ nhất.
Bước thứ ba hay có tác dụng nhất, vì nó dùng chính tiêu chuẩn công bằng mà mình vẫn áp cho người khác. Nếu câu trả lời là "có, họ xứng đáng", thì logic đó cũng áp cho mình.
Hai tình huống giả định
Cô giáo trẻ được giải giáo viên dạy giỏi cấp trường
Cô Hạnh (nhân vật giả định) dạy năm thứ ba, được trường chọn trao giải sau một tiết dạy mẫu. Đêm đó cô không ngủ được, nghĩ rằng tiết dạy hôm đó chỉ hay vì lớp ngoan, rằng các cô giáo lâu năm mới xứng. Sáng hôm sau, cô hỏi cô tổ trưởng vì sao tổ đề cử mình. Cô tổ trưởng kể ra ba việc cụ thể: cách cô đặt câu hỏi cho học sinh yếu, việc cô gọi điện cho phụ huynh từng em trong học kỳ, và giáo án cô chia sẻ cho cả tổ. Cô Hạnh nhận ra không việc nào trong đó là do may.
Kỹ sư được nêu tên trong dự án nhóm
Anh Khôi (giả định) được công ty vinh danh vì giải quyết một lỗi kỹ thuật kéo dài. Anh thấy ngại vì cách giải là gợi ý từ một đồng nghiệp trong buổi uống cà phê. Anh nghĩ mình đang nhận công của người khác. Thật ra, đồng nghiệp chỉ gợi ý một hướng; anh là người thử hướng đó trong ba tuần và làm nó chạy được. Cách đúng là anh nhận giải và nêu tên đồng nghiệp đã gợi ý trong lời cảm ơn. Cả hai phần cùng đúng: anh có công, và người kia cũng có công.
Những lời khuyên hay gặp nhưng ít tác dụng
"Cứ tự tin lên." Lời khuyên này đúng ý nhưng không chỉ cách. Người có cảm giác kẻ mạo danh không thiếu ý muốn tự tin; họ thiếu cách nhìn bằng chứng về mình một cách công bằng. Bảo họ tự tin chỉ làm họ thấy mình thêm một lỗi nữa: không tự tin được.
"Ai cũng thế cả." Câu này có phần đúng, và biết người khác cũng có cảm giác tương tự là một sự an ủi. Nhưng nói quá nhanh có thể bị nghe như gạt đi cảm xúc. Nên lắng nghe trước, rồi mới chia sẻ rằng mình hay người khác cũng từng như vậy.
"Giả vờ cho đến khi thành thật." Lời khuyên "fake it till you make it" có thể giúp ở chỗ hành vi đi trước cảm giác. Nhưng với người vốn đã sợ mình là kẻ giả mạo, khuyên họ giả vờ dễ làm cảm giác đó nặng thêm. Tốt hơn là hành xử đúng mực mà không cần giả vờ gì: nói cảm ơn, nhận việc vừa sức, hỏi khi không biết.
"Đừng nghĩ nhiều." Suy nghĩ không tắt được bằng mệnh lệnh. Thay vì cố không nghĩ, cách hữu ích hơn là viết những suy nghĩ đó ra và đặt chúng cạnh bằng chứng cụ thể. Nhiều suy nghĩ trông rất thuyết phục trong đầu nhưng yếu hẳn khi nằm trên giấy.
"Cứ làm thật nhiều để chứng minh." Làm thêm để chứng minh mình xứng đáng thường dẫn đến kiệt sức, và mỗi thành công mới lại được giải thích là nhờ đã làm gấp đôi, không phải nhờ năng lực. Vòng lặp này không tự dừng; cần nhận ra nó để bước ra.
Người trao giải, người quản lý có thể giúp gì
Nói rõ lý do chọn
Lời trao giải kể việc cụ thể giúp người nhận có bằng chứng để tựa vào. Câu "em được chọn vì đã làm ba việc này" khó chối hơn nhiều so với câu "em rất xứng đáng". Người trao giải hiếm khi biết người nhận đang nghi ngờ mình, nên cứ mặc định nói rõ lý do là cách an toàn.
Không biến danh hiệu thành gánh nặng
Tránh những câu như "giờ em là tấm gương, phải làm tốt hơn nữa nhé". Với người đang lo mình không xứng, câu đó xác nhận đúng nỗi sợ của họ: từ nay mọi sai sót đều bị soi. Thay vào đó, nói rằng danh hiệu ghi nhận việc đã làm, không phải lời hứa cho tương lai, và mọi người vẫn được sai, được học như trước.
Tạo chỗ để chia sẻ
Người quản lý kể về lần chính mình từng thấy không xứng với một vị trí hay một lời khen giúp người khác dám nói ra cảm giác của họ. Một cuộc nói chuyện riêng sau buổi trao, hỏi người nhận thấy thế nào, thường mở ra nhiều điều hơn lời chúc mừng trước đám đông.
Khi nào nên tìm đến chuyên gia
Cảm giác kẻ mạo danh ở mức nhẹ thường dịu đi khi người ta có thêm kinh nghiệm, có người để chia sẻ và học được cách nhìn bằng chứng. Nhưng có những trường hợp cảm giác này đi kèm lo âu kéo dài, mất ngủ, làm việc quá sức đến kiệt sức, né mọi cơ hội mới vì sợ thất bại, hoặc buồn bã dai dẳng. Khi các dấu hiệu đó kéo dài vài tuần và ảnh hưởng đến công việc, quan hệ, nên tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ.
Tìm đến chuyên gia không có nghĩa là mình yếu đuối hay "có bệnh". Các chuyên gia có những phương pháp giúp nhận ra và điều chỉnh những cách nghĩ không công bằng với bản thân, điều mà tự mình làm thường khó hơn. Bài viết này chỉ là thông tin phổ thông, không thay thế cho việc được đánh giá và hỗ trợ trực tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Cảm giác kẻ mạo danh có phải là bệnh tâm lý không?
Không phải một chẩn đoán y khoa chính thức. Clance và Imes năm 1978 gọi đó là một hiện tượng. Nó có thể đi kèm lo âu hoặc trầm cảm ở một số người, và khi đó cần được chuyên gia đánh giá. Ở phần lớn người, nó là một kiểu suy nghĩ có thể điều chỉnh.
Có nên từ chối giải nếu thật lòng thấy mình không xứng?
Trước khi từ chối, hãy hỏi người trao giải vì sao chọn mình và đọc lại bằng chứng. Thường cảm giác không xứng không khớp với sự thật. Từ chối chỉ hợp lý khi có lý do khách quan, như giải nhầm người, hoặc giải đòi điều kiện không phù hợp, không phải chỉ vì cảm giác.
Người có cảm giác kẻ mạo danh có làm việc kém không?
Thường là ngược lại. Nhiều người có cảm giác này làm việc rất chăm, chuẩn bị kỹ, vì sợ bị phát hiện. Vấn đề không nằm ở chất lượng công việc mà ở cái giá họ trả: lo lắng, kiệt sức, không tận hưởng được thành quả của mình.
Làm sao giúp đồng nghiệp đang có cảm giác này sau khi được giải?
Ghi nhận cụ thể những việc họ đã làm, thay vì khen chung chung bạn giỏi lắm. Lời khen chung chung dễ bị họ gạt đi; việc cụ thể thì khó chối. Lắng nghe khi họ chia sẻ, không bác bỏ cảm giác của họ, và nếu thấy họ kiệt sức kéo dài, khuyến khích họ tìm hỗ trợ.
Cảm giác này có tự hết khi có thêm thành tích không?
Không nhất thiết. Nhiều người có thành tích rất cao vẫn mang cảm giác này, vì mỗi thành tích mới lại được giải thích bằng may mắn. Thứ giúp nhiều hơn là thay đổi cách giải thích thành công, và có những người tin cậy để chia sẻ.