Đạo đức nghề nghiệp là những chuẩn mực về cách làm đúng mà người làm một nghề tự giữ, vì người được họ phục vụ không tự kiểm tra được hết công việc và phải tin vào họ. Nó rộng hơn pháp luật, vì có nhiều điều không trái luật vẫn sai với nghề, và sâu hơn nội quy, vì nội quy chỉ ghi được những gì người viết nghĩ đến trước.
Hầu hết mọi nghề, từ bác sĩ, luật sư, kế toán đến thợ điện, người bán hàng, tài xế giao hàng, đều có chung vài nguyên tắc cốt lõi: trung thực, giữ kín điều được tin giao, tránh để lợi ích riêng chi phối, làm đúng chuyên môn và tôn trọng người được phục vụ. Bài này giải thích vì sao nghề cần đạo đức riêng, phân biệt đạo đức nghề nghiệp với luật và nội quy, đi qua năm nguyên tắc chung bằng ví dụ ở những nghề phổ thông, và chỉ ra những vùng xám hay gặp.
Vì sao nghề nào cũng cần đạo đức riêng
Gốc của đạo đức nghề nghiệp là một sự chênh lệch: người làm nghề biết nhiều hơn người được phục vụ về đúng việc đang làm. Thợ sửa xe biết chiếc xe hỏng ở đâu, chủ xe thì không. Người bán vàng biết tuổi vàng, người mua phần lớn không tự kiểm được. Kế toán biết sổ sách có đúng không, chủ doanh nghiệp nhỏ có khi không đọc được. Chính chỗ chênh lệch này tạo ra cơ hội để người làm nghề lợi dụng, và cũng chính nó khiến người được phục vụ buộc phải tin.
Nếu không có chuẩn mực giữ người làm nghề lại, người được phục vụ chỉ còn cách nghi ngờ tất cả: hỏi lại nhiều thợ, đòi giấy tờ cho mọi thứ, mang theo người quen biết nghề đi cùng. Cả xã hội tốn kém hơn, và người làm nghề tử tế cũng bị nghi oan. Vì vậy đạo đức nghề nghiệp không chỉ là chuyện của từng người, nó là điều kiện để cả một nghề được tin và tồn tại.
Đó cũng là lý do những nghề mà sự chênh lệch hiểu biết lớn nhất, như y, luật, kiểm toán, thẩm định giá, báo chí, thường có bộ chuẩn mực đạo đức viết thành văn bản, có hội nghề nghiệp giám sát. Những bộ chuẩn đó là chủ đề riêng của từng nghề. Bài này nói về phần chung mà một người bán hàng, một thợ sửa chữa, một nhân viên văn phòng đều cần.
Đạo đức nghề nghiệp, pháp luật và nội quy khác nhau thế nào
Ba thứ này chồng lên nhau một phần nhưng không trùng. Phân biệt rõ giúp tránh hai sai lầm hay gặp: nghĩ rằng không trái luật là được, và nghĩ rằng làm đúng nội quy là đủ.
| Tiêu chí | Pháp luật | Nội quy, quy định công ty | Đạo đức nghề nghiệp |
|---|---|---|---|
| Ai đặt ra | Nhà nước | Người sử dụng lao động, tổ chức | Người trong nghề, hội nghề, và lương tâm từng người |
| Phạm vi | Mọi người trong lãnh thổ | Người làm ở tổ chức đó | Người làm nghề đó, ở bất cứ đâu |
| Ghi những gì | Điều tối thiểu không được vi phạm | Cách làm việc cụ thể ở một nơi | Cách làm đúng, kể cả chỗ chưa ai ghi ra |
| Hậu quả khi vi phạm | Xử phạt, bồi thường theo luật | Kỷ luật, mất việc | Mất lòng tin, mất uy tín trong nghề; ở nghề có hội có thể bị kỷ luật nghề |
| Ví dụ | Không được gian lận cân đo | Phải ghi phiếu sửa chữa trước khi làm | Không bày thêm việc không cần cho khách dù khách không biết |
Có những việc hợp pháp nhưng sai với nghề, ví dụ khuyên khách mua món đắt nhất trong khi món rẻ hơn đủ dùng. Có những việc đúng nội quy nhưng vẫn sai, ví dụ nội quy chỉ bắt báo giá trước khi sửa mà không cấm báo giá vống. Và đôi khi nội quy hay chỉ đạo của cấp trên lại đi ngược với đạo đức nghề, đó là tình huống khó nhất, cần cân nhắc kỹ và có thể cần hỏi ý kiến người có chuyên môn.
Năm nguyên tắc chung của hầu hết mọi nghề
Trung thực. Nói đúng về sản phẩm, dịch vụ, tình trạng việc đang làm; không che lỗi, không thổi phồng. Với thợ: báo đúng bệnh. Với người bán: nói đúng xuất xứ. Với nhân viên văn phòng: báo cáo đúng số liệu, kể cả số không đẹp.
Giữ kín điều được tin giao. Thông tin của khách, của công ty, của đồng nghiệp mà mình biết nhờ công việc không được đem đi kể, đi bán, đi dùng cho việc riêng. Thợ sửa máy tính không xem ảnh của khách, nhân viên ngân hàng không kể số dư của ai, người giúp việc không kể chuyện nhà chủ.
Tránh để lợi ích riêng chi phối. Khi lợi ích của mình, của người thân, của bên thứ ba có thể kéo mình làm khác đi so với lợi ích của người mình phục vụ, đó là xung đột lợi ích. Không phải lúc nào cũng tránh được, nhưng luôn phải nói ra và để người liên quan quyết định.
Làm đúng chuyên môn và đúng sức mình. Không nhận việc vượt khả năng mà không nói; không làm ẩu khi biết cách làm đúng; học thêm khi nghề thay đổi. Một thợ điện nhận sửa phần mình chưa từng làm mà không báo là đang đặt rủi ro lên khách.
Tôn trọng người được phục vụ. Đối xử công bằng, không phân biệt theo vẻ ngoài, tuổi tác, giàu nghèo; tôn trọng quyền quyết định của khách về tiền của họ, nhà của họ, cơ thể của họ; giải thích để khách hiểu thay vì quyết định thay khách.
Đạo đức nghề nghiệp ở những nghề phổ thông
Người ta hay nghĩ đạo đức nghề nghiệp là chuyện của bác sĩ hay luật sư. Nhưng những nghề phổ thông mới là nơi phần lớn mọi người gặp nó hằng ngày. Một tài xế công nghệ chọn đường vòng để tăng tiền cước, một thợ cắt tóc dùng dụng cụ không vệ sinh, một nhân viên bán điện thoại khuyên khách mua gói bảo hành không cần thiết vì được thưởng, một người giao hàng đổi món hàng tốt lấy món hàng lỗi. Mỗi việc nhỏ, nhưng nhân lên hàng triệu lần mỗi ngày thì thành bầu không khí nghi ngờ mà ai cũng phải sống trong đó.
Ngược lại, người làm nghề phổ thông giữ đạo đức tốt thường được trả công bằng thứ quý nhất của nghề: khách quen. Thợ sửa xe nói thật "chưa cần thay, chạy thêm được" sẽ có khách quay lại khi cần thay thật. Người bán rau không bán rau héo cho khách lớn tuổi không nhìn rõ sẽ có những bà khách gửi cả xóm đến. Ở nghề phổ thông, đạo đức và sinh kế đi cùng một hướng nhiều hơn người ta nghĩ.
Điều khác biệt là nghề phổ thông thường không có bộ chuẩn mực viết sẵn hay hội nghề giám sát. Người làm nghề phải tự đặt chuẩn cho mình, học từ người đi trước, hoặc từ chủ cơ sở. Đó là lý do những câu hỏi đơn giản như "nếu khách biết điều mình đang làm, họ có thấy ổn không" lại có giá trị lớn.
Những vùng xám hay gặp
Quà và tiền cảm ơn. Khách quen biếu chút quà Tết là bình thường; đối tác đưa phong bì trước khi ký hợp đồng thì khác hẳn. Ranh giới nằm ở thời điểm, giá trị và việc món quà có thể ảnh hưởng đến quyết định của mình hay không.
Hoa hồng giới thiệu. Thợ giới thiệu khách mua vật liệu ở một cửa hàng và nhận tiền từ cửa hàng đó. Nếu khách không biết, lời giới thiệu không còn khách quan. Nói rõ với khách là cách giữ đạo đức đơn giản nhất.
Làm thêm ngoài giờ. Làm thêm là quyền của người lao động, nhưng làm cho đối thủ, dùng khách của công ty, dùng giờ làm hay thiết bị của công ty thì đã chạm vào nghĩa vụ trung thành và giữ kín.
Chỉ đạo của cấp trên. Khi cấp trên yêu cầu một việc mình thấy sai, nghe theo không làm mình hết trách nhiệm. Hỏi lại, ghi lại, và tìm cách từ chối đúng mực là kỹ năng nghề nghiệp, không phải sự bất tuân.
Thói quen của cả nghề. "Ai cũng làm vậy" là câu hay nghe nhất trong vùng xám. Một việc phổ biến chưa chắc đã đúng; nó chỉ cho biết nhiều người cùng chọn cách dễ.
Khi chính mình làm sai: nhận và sửa cũng là đạo đức nghề
Đạo đức nghề nghiệp không đòi người làm nghề không bao giờ sai. Thợ giỏi cũng có lúc lắp nhầm, kế toán cẩn thận cũng có lúc nhập sai, người bán tận tâm cũng có lúc tư vấn nhầm. Điều nghề đòi hỏi là khi phát hiện ra, mình báo cho người bị ảnh hưởng, sửa trong khả năng, và không đẩy hậu quả sang người không biết gì.
Đây là chỗ nhiều người trượt, vì nhận lỗi đi kèm cái giá: mất thêm công, mất tiền bù, mất mặt với khách hay với sếp. Giấu lỗi thì tạm thời không mất gì, và nhiều khi không ai phát hiện. Nhưng người làm nghề giấu lỗi một lần sẽ dễ giấu lần sau, và lỗi giấu được thường là lỗi lặp lại, vì không ai sửa nguyên nhân.
Một thói quen tốt là phân biệt rõ hai câu hỏi: "lỗi này của ai" và "bây giờ làm gì để người bị ảnh hưởng không thiệt thêm". Câu thứ hai luôn phải trả lời trước. Câu thứ nhất để sau, khi mọi chuyện đã yên, và nên trả lời theo hướng sửa cách làm chứ không chỉ tìm người chịu.
Tự kiểm đạo đức nghề nghiệp của mình
Những câu hỏi dưới đây không chấm điểm ai, chỉ để nhìn lại công việc của chính mình trong một tháng gần đây:
- Có lần nào mình nói với khách điều mình không chắc là đúng không?
- Có thông tin nào của khách hay của công ty mà mình đã kể với người không liên quan không?
- Có lúc nào mình chọn cách có lợi cho mình hơn cho khách mà không nói ra không?
- Có việc nào mình nhận dù biết là vượt sức, rồi làm qua loa không?
- Có khách nào mình đối xử kém hơn vì họ trông nghèo, già, hoặc không rành không?
- Có việc nào mình làm chỉ vì "ai cũng làm vậy" không?
Trả lời "có" cho một câu không có nghĩa là mình xấu. Nó chỉ cho biết chỗ cần chú ý. Người làm nghề lâu năm mà chưa bao giờ trả lời "có" cho câu nào thường là người chưa hỏi mình đủ thật.
Câu hỏi thường gặp
Đạo đức nghề nghiệp có bắt buộc như luật không?
Phần lớn không có chế tài nhà nước như luật. Một số nghề có hội nghề nghiệp với bộ chuẩn mực và quyền kỷ luật hội viên, và nhiều chuẩn mực đạo đức trùng với nghĩa vụ pháp lý. Với nghề phổ thông, hậu quả của vi phạm chủ yếu là mất khách, mất việc, mất uy tín trong giới làm nghề.
Khi nội quy công ty đi ngược đạo đức nghề nghiệp thì theo cái nào?
Trước hết hỏi lại người ra nội quy về lý do, vì đôi khi có hiểu lầm. Nếu nội quy thật sự buộc làm điều gây hại cho người được phục vụ hoặc trái luật, không nên làm theo, nên ghi lại sự việc và tìm kênh báo cáo phù hợp. Trường hợp ảnh hưởng lớn nên hỏi người có chuyên môn pháp lý.
Người làm tự do không có công ty thì đạo đức nghề nghiệp do ai đặt ra?
Do chính người làm nghề đặt ra cho mình, học từ những người đi trước và từ phản hồi của khách. Nhiều người làm tự do viết sẵn vài nguyên tắc như luôn báo giá trước, không nhận việc vượt sức, giữ kín thông tin khách, và gửi cho khách cùng báo giá. Việc viết ra giúp mình giữ được khi bị cám dỗ.
Đạo đức nghề nghiệp có thay đổi theo thời gian không?
Các nguyên tắc cốt lõi như trung thực, giữ kín, tránh xung đột lợi ích khá ổn định. Cách áp dụng thì thay đổi theo công nghệ và xã hội, ví dụ việc giữ kín thông tin khách hàng nay bao gồm cả ảnh, tin nhắn, dữ liệu trên điện thoại. Người làm nghề cần cập nhật cả quy định hiện hành lẫn thói quen tốt mới.
Làm sao dạy đạo đức nghề nghiệp cho nhân viên mới ở tiệm nhỏ?
Bằng tình huống thật hơn là bằng lời giảng. Kể lại những lần tiệm gặp khó xử và đã xử lý thế nào, nói rõ vài điều tiệm không bao giờ làm, và quan trọng nhất là chủ tiệm làm đúng trước. Nhân viên học từ việc chủ làm khi không ai nhìn nhiều hơn từ điều chủ nói.