Người giành huy chương bạc thường trông kém vui hơn người giành huy chương đồng, vì người về nhì so mình với người về nhất ("suýt nữa thì được vàng"), còn người về ba so mình với người không có huy chương ("may mà vẫn có huy chương"). Hiện tượng này được ba nhà tâm lý học Victoria Medvec, Scott Madey và Thomas Gilovich mô tả trong một nghiên cứu năm 1995.
Cơ chế phía sau gọi là tư duy phản thực tế, hay so sánh ngược: con người không đánh giá kết quả một mình, mà đặt nó cạnh một kết quả tưởng tượng "lẽ ra đã có thể". Bài này giải thích nghiên cứu, cơ chế, những giới hạn của nó, và cách áp dụng vào các giải thưởng, xếp hạng đời thường: suýt được đề cử, đứng thứ hai trong cuộc thi, được giải khuyến khích.
Nghiên cứu năm 1995 làm gì và thấy gì
Medvec, Madey và Gilovich dùng băng hình Thế vận hội Mùa hè năm 1992 ở Barcelona. Họ cho những người xem không biết gì về thể thao đánh giá nét mặt của các vận động viên giành huy chương bạc và đồng, ngay khi kết quả vừa có và lúc đứng trên bục nhận huy chương. Người xem chỉ thấy biểu cảm, không được biết vận động viên đó giành huy chương gì. Kết quả: vận động viên giành đồng nhìn chung được đánh giá là vui hơn người giành bạc.
Nhóm tác giả còn phân tích các cuộc phỏng vấn sau thi đấu, và thấy người giành bạc hay nói theo kiểu "suýt nữa thì", trong khi người giành đồng hay nói theo kiểu "ít nhất thì". Đây là chỗ cơ chế lộ ra: cùng một thứ hạng gần nhau, nhưng điểm so sánh khác hẳn.
Như mọi nghiên cứu tâm lý, kết quả này có giới hạn. Các nghiên cứu sau cho thấy bức tranh không đơn giản như vậy trong mọi trường hợp: kỳ vọng trước khi thi cũng ảnh hưởng mạnh. Một vận động viên không được kỳ vọng giành huy chương mà giành bạc có thể rất vui; người được kỳ vọng giành vàng mà chỉ giành đồng có thể rất buồn. Cách đọc thận trọng: so sánh ngược là một cơ chế có thật và mạnh, nhưng không phải quy luật áp cho từng người.
So sánh lên và so sánh xuống
Tư duy phản thực tế có hai hướng chính. Cùng một kết quả, hướng so sánh quyết định cảm xúc.
| So sánh lên | So sánh xuống | |
|---|---|---|
| Câu trong đầu | "Suýt nữa thì được hơn" | "May mà không tệ hơn" |
| Ví dụ thể thao | Về nhì so với về nhất | Về ba so với không có huy chương |
| Ví dụ ở chỗ làm | Lọt vào ba người cuối mà không được giải | Được giải khuyến khích khi nghĩ mình không lọt vòng nào |
| Cảm xúc thường đi kèm | Tiếc nuối, thất vọng | Nhẹ nhõm, biết ơn |
| Tác dụng tốt | Thúc đẩy rút kinh nghiệm, cải thiện | Giúp hài lòng, giữ tinh thần |
| Tác dụng xấu khi quá mức | Dằn vặt, không hưởng được thành quả | Tự mãn, không nhìn ra chỗ cần sửa |
Không hướng nào tốt hay xấu tuyệt đối. Người làm nghề lâu năm thường biết dùng cả hai: so sánh lên khi ngồi rút kinh nghiệm, so sánh xuống khi cần giữ tinh thần và cảm ơn những gì đã có. Vấn đề chỉ đến khi một người mắc kẹt ở một hướng.
Vì sao "suýt được" lại đau hơn "còn xa mới được"
Tư duy phản thực tế dễ bật lên nhất khi kết quả thay thế dễ hình dung. Người về nhì chỉ kém người nhất một chút, nên hình ảnh mình đứng ở vị trí nhất hiện ra rất rõ. Người về thứ mười thì hình ảnh đó mờ nhạt, khó gây tiếc nuối. Đó là lý do một người suýt lọt vào danh sách đề cử thường buồn hơn người không được xét đến.
Cảm giác "suýt nữa" còn mạnh hơn khi khoảng cách do một yếu tố mình cho là kiểm soát được: một câu trả lời sai, một lần đến trễ, một chi tiết bỏ sót. Khi đó, tiếc nuối đi kèm tự trách. Ngược lại, khi khoảng cách do yếu tố ngoài tầm tay như trọng tài, thời tiết, may rủi, tiếc nuối nhẹ hơn nhưng có thể chuyển thành cảm giác bất công.
Hiểu cơ chế này giúp nhận ra rằng nỗi buồn của người về nhì không phải vì kết quả kém, mà vì điểm so sánh. Kết quả vẫn là thứ hai trong số rất nhiều người. Đổi điểm so sánh không làm thay đổi sự thật, nhưng thay đổi cảm giác về sự thật đó.
Áp vào giải thưởng đời thường
Lọt vào vòng cuối mà không được giải
Ở nhiều giải, danh sách đề cử vòng cuối được công bố, người lọt vào nhưng không thắng rơi đúng vào vị trí của người giành bạc. Một cách nhìn lại hữu ích: được vào vòng cuối nghĩa là hội đồng đã đánh giá việc mình làm ngang hàng với người thắng ở mức đủ để cân nhắc. Đó là một sự ghi nhận có thật, dù không có cúp.
Được giải khuyến khích
Giải khuyến khích, giải phụ hay được đánh giá là chưa đáng kể, nhưng nếu mình dự lần đầu, đó là một bước tiến. So với chính mình năm trước, thay vì so với người giải nhất, giúp nhìn kết quả công bằng hơn.
Đứng thứ hai trong một cuộc bình chọn ở chỗ làm
Ở các cuộc bình chọn nội bộ, khoảng cách giữa người thứ nhất và thứ hai thường rất nhỏ, có khi chỉ vài phiếu. Biết điều đó giúp không coi kết quả là phán xét về giá trị con người. Nếu cơ sở công bố thứ hạng chi tiết, người quản lý nên cân nhắc chỉ công bố người được chọn, để tránh tạo ra những "người về nhì" công khai không cần thiết.
Tư duy phản thực tế ngoài chuyện giải thưởng
Lỡ chuyến bay năm phút và ba mươi phút
Trong một bài viết năm 1982 về cách con người mô phỏng các kịch bản trong đầu, Daniel Kahneman và Amos Tversky đưa ra một tình huống: hai người cùng lỡ chuyến bay, một người trễ ba mươi phút, người kia chỉ trễ năm phút. Phần lớn người được hỏi cho rằng người trễ năm phút sẽ bực bội hơn, dù cả hai cùng lỡ chuyến như nhau. Năm phút làm kịch bản "lẽ ra đã kịp" dễ hình dung hơn hẳn.
Trong đời sống hằng ngày
Cơ chế này có mặt ở rất nhiều chỗ: mua vé số trượt một con số, thi đại học thiếu nửa điểm, bán nhà xong giá lên ngay tuần sau. Ở mỗi chỗ, nỗi tiếc không đo bằng mất mát thật, mà bằng mức dễ hình dung của kết quả đã suýt có. Hiểu điều này không làm tiếc nuối biến mất, nhưng giúp nhận ra rằng mình đang buồn vì một kịch bản tưởng tượng, không chỉ vì sự việc thật.
Ở chỗ làm, người quản lý cũng nên biết cơ chế này. Một nhân viên vừa suýt đạt chỉ tiêu, hay suýt được chọn đi học, thường cần được nói chuyện nhiều hơn người còn cách xa. Một câu thừa nhận đúng lúc giúp họ không biến tiếc nuối thành chán nản.
Cách nhìn lại một kết quả "suýt được"
Các bước dưới không nhằm ép mình vui khi đang buồn, mà giúp đi qua tiếc nuối mà vẫn rút được điều có ích.
- Cho mình thời gian buồn. Tiếc nuối sau khi suýt được là phản ứng bình thường, không cần gạt đi ngay.
- Khi đã bình tĩnh, viết ra một câu so sánh lên có ích: điều cụ thể nào, nếu làm khác, có thể đã thay đổi kết quả. Chỉ một hai điều, cụ thể.
- Viết ra một câu so sánh xuống trung thực: điều gì mình đã làm được mà trước đây chưa làm được.
- Tách phần kiểm soát được và phần không kiểm soát được. Chỉ lấy phần kiểm soát được làm bài học.
- Đặt một mục tiêu nhỏ cho lần sau dựa trên câu so sánh lên, rồi để chuyện cũ lại phía sau.
Hai bước hai và ba là cách dùng cả hai hướng so sánh một cách có chủ đích. So sánh lên cho bài học, so sánh xuống cho sự công bằng với chính mình. Dùng cả hai giúp không dằn vặt mà cũng không tự mãn.
Khi người thân, đồng nghiệp vừa "về nhì"
Câu an ủi phổ biến nhất là "thứ hai cũng giỏi lắm rồi". Câu này đúng nhưng thường đến quá sớm, khi người kia còn đang trong cơn so sánh lên. Họ nghe nó như lời gạt đi nỗi buồn của mình. Tốt hơn là thừa nhận trước: "Suýt nữa thì được, tiếc thật." Sau khi họ cảm thấy được hiểu, mới nhắc đến những gì họ đã làm được.
Tránh phân tích lỗi khi người kia chưa hỏi. "Giá mà hôm đó em nộp sớm hơn" là câu đúng nhưng sai thời điểm; nó đổ thêm vào sự tự trách. Nếu họ muốn rút kinh nghiệm, họ sẽ hỏi, hoặc mình đề nghị sau vài ngày.
Với trẻ em vừa về nhì trong một cuộc thi ở trường, cha mẹ càng cần cẩn thận. Không chấm điểm cảm xúc của con, không so con với bạn được giải nhất. Hỏi con thấy thế nào, nghe con kể, ghi nhận sự cố gắng và điều con đã học. Thứ hạng là thông tin của một ngày, không phải nhãn dán lên con.
Điều con nhớ lâu là cha mẹ đã ngồi nghe con kể, không phải thứ hạng hôm đó.
Những hiểu lầm về chuyện về nhì
"Về nhì là người thua đầu tiên." Câu nói nghe sắc nhưng đánh tráo thước đo. Trong một cuộc thi có nhiều người, về nhì nghĩa là vượt qua gần hết những người còn lại. Câu này chỉ đúng nếu coi cuộc thi là cuộc đấu tay đôi với người nhất, điều hiếm khi đúng.
"Không vui khi về nhì là vô ơn." Tiếc nuối là phản ứng tâm lý có cơ chế rõ ràng, không phải sự vô ơn. Người về nhì có thể vừa tiếc vừa biết ơn những người đã giúp mình. Đòi người ta phải vui ngay chỉ làm họ phải giấu cảm xúc.
"Phải luôn so với người giỏi hơn mới tiến bộ." So sánh lên giúp thấy chỗ cần cải thiện, nhưng nếu chỉ so lên, người ta không bao giờ hài lòng được với bất cứ kết quả nào. Tiến bộ bền thường đi cùng việc biết so với chính mình hôm qua.
"Người về ba vui là vì kém tham vọng." Người về ba vui vì điểm so sánh của họ khác, không phải vì họ ít muốn thắng. Cùng một người, ở cuộc thi khác, rơi vào vị trí thứ hai, cũng sẽ có phản ứng tương tự người giành bạc.
Câu hỏi thường gặp
Nghiên cứu huy chương bạc có áp dụng cho mọi người không?
Không phải cho từng người. Nghiên cứu năm 1995 cho thấy một xu hướng trung bình, và các nghiên cứu sau chỉ ra kỳ vọng trước khi thi cũng ảnh hưởng mạnh. Người không được kỳ vọng mà giành bạc có thể rất vui. Cơ chế so sánh ngược có thật, nhưng cảm xúc từng người còn phụ thuộc nhiều yếu tố khác.
Tư duy phản thực tế có hại không?
Không hẳn. So sánh lên giúp rút kinh nghiệm và cải thiện; so sánh xuống giúp hài lòng và giữ tinh thần. Có hại khi mắc kẹt quá lâu ở một hướng: dằn vặt mãi vì suýt được, hoặc tự mãn vì may mà không tệ hơn. Biết dùng cả hai là điều đáng tập.
Có nên công bố thứ hạng chi tiết trong cuộc thi nội bộ không?
Cân nhắc kỹ. Công bố thứ hạng tạo ra những người về nhì, về ba công khai, và với khoảng cách nhỏ, điều đó gây buồn không cần thiết. Nhiều cơ sở chỉ công bố người được chọn kèm lý do. Với trẻ em, tuyệt đối không nên công bố bảng xếp hạng.
Làm sao để không quá tiếc khi suýt được giải?
Cho mình thời gian buồn, rồi tách điều kiểm soát được khỏi điều không kiểm soát được. Rút một hai bài học cụ thể từ phần kiểm soát được, và ghi nhận những gì mình đã làm được so với chính mình trước đây. Tiếc nuối sẽ nhẹ dần khi có hướng đi tiếp.
Vì sao người về ba trông vui hơn dù kết quả kém hơn?
Vì điểm so sánh của họ là người không có huy chương, và họ đã vừa kịp vượt qua ranh giới đó. Ranh giới có hay không có huy chương rõ ràng hơn nhiều so với khoảng cách giữa bạc và vàng. Cảm xúc phụ thuộc vào thứ mình so sánh, không chỉ vào kết quả.