Giữ thể diện cho cha mẹ già và cho người bạn đời trước họ hàng là không sửa lời, không kể xấu, không để họ bị đặt vào thế lúng túng trước đông người, và nếu cần góp ý thì nói ở chỗ riêng. Người làm cầu nối quan trọng nhất là người con, người chồng hoặc người vợ đứng giữa hai phía.
Những dịp họp mặt gia đình, Tết, cưới hỏi, giỗ chạp là lúc thể diện trong nhà bị thử nhiều nhất. Một câu hỏi tế nhị của họ hàng, một câu nhắc khuyết điểm của mẹ chồng, một lần cha mẹ già nói nhầm trước khách có thể để lại vết lâu hơn nhiều so với một cuộc cãi nhau trong nhà. Bài viết đưa ra những việc nên làm, bảng câu nói mẫu theo tình huống, một tình huống giả định và giới hạn của việc giữ thể diện.
Vì sao thể diện trong nhà lại quan trọng đến vậy
Trong gia đình Việt, những dịp sum họp không chỉ là gặp gỡ mà còn là lúc mỗi người được nhìn nhận trong vai của mình: cha mẹ là bậc trên được kính trọng, con dâu con rể là người mới vào nhà đang được "xem xét", con cái là niềm tự hào của bố mẹ. Một câu nói làm ai đó bẽ mặt trong dịp này được nhiều người nghe, và thường được nhắc lại trong những lần sau.
Người cao tuổi đặc biệt nhạy cảm với thể diện, vì vai trò của họ trong gia đình đang thu hẹp dần: không còn đi làm, không còn quyết định chuyện lớn, sức khoẻ và trí nhớ giảm. Bị con cái sửa lời trước họ hàng, bị nói "bố già rồi, biết gì", với họ không chỉ là chuyện một câu nói, mà là cảm giác mình đang mất chỗ đứng trong chính nhà mình.
Người con dâu, con rể cũng ở vị trí dễ tổn thương: họ là người từ gia đình khác đến, chưa quen nếp, chưa có đồng minh. Bị chê bai trước họ hàng bên kia mà người bạn đời im lặng là một trong những vết thương dai dẳng nhất trong nhiều cuộc hôn nhân. Chính vì vậy, giữ thể diện ở đây không phải là phép lịch sự hình thức, mà là cách giữ gìn quan hệ trong nhà.
Giữ thể diện cho cha mẹ già: những việc nhỏ có sức nặng
Phần lớn việc giữ thể diện cho cha mẹ già nằm ở những chi tiết rất nhỏ, dễ làm nhưng cũng dễ quên:
- Không sửa lời cha mẹ trước khách. Cha nhớ nhầm năm, nhầm tên, nếu không ảnh hưởng gì thì cứ để qua; nếu cần, nói nhẹ "con nhớ hình như là…" như một cách hỏi lại.
- Hỏi ý cha mẹ trước chuyện lớn, kể cả khi đã quyết. "Con định thế này, bố mẹ thấy sao" giúp cha mẹ vẫn là người được hỏi, không phải người được thông báo.
- Đưa tiền kín đáo. Biếu tiền cha mẹ riêng, để cha mẹ tự chủ động chi tiêu khi có khách, mừng cưới họ hàng, thay vì để cha mẹ phải xin con trước mặt người khác.
- Không kể chuyện bệnh tật, lẫn lộn của cha mẹ trước đông người. Nếu cần bàn, bàn riêng với những người liên quan.
- Để cha mẹ giữ vai trò trong các dịp. Mời cha mẹ nói vài lời đầu bữa, giao cho cha mẹ việc tiếp khách lớn tuổi, việc cha mẹ vẫn làm tốt.
- Đỡ lời khi cha mẹ lúng túng. Khi họ hàng hỏi điều cha mẹ không nhớ hoặc không tiện trả lời, con cái nhận câu hỏi thay một cách tự nhiên.
Những việc này không tốn tiền, chỉ tốn chú ý. Cha mẹ thường không nói ra, nhưng họ nhận thấy rất rõ đứa con nào đứng về phía mình trong những lúc như vậy.
Câu nói mẫu cho những tình huống khó trước họ hàng
Một số tình huống quen thuộc và cách đáp giữ được thể diện cho người thân mà không làm mất lòng người hỏi:
| Tình huống | Câu đáp gợi ý |
|---|---|
| Họ hàng hỏi lương, hỏi tiền bạc của vợ chồng mình | "Cũng đủ lo cho nhà cửa bác ạ. Dạo này bác với bác trai vẫn khoẻ chứ ạ?" |
| Họ hàng hỏi "cưới bao lâu rồi sao chưa có cháu" | "Chuyện đó vợ chồng con tự lo bác ạ, có tin vui con báo cả nhà đầu tiên." |
| Mẹ mình chê vợ mình nấu ăn trước họ hàng | "Món này vợ con nấu theo kiểu nhà ngoại, con quen rồi thấy ngon mẹ ạ. Mẹ chỉ thêm cho cô ấy món nhà mình nhé." |
| Bố nói nhầm chuyện cũ trước khách | "Hình như năm đó nhà mình mới chuyển về đây bố nhỉ, con nhớ mang máng thế." |
| Họ hàng so sánh con cái nhà mình với nhà khác | "Mỗi đứa một tính bác ạ, nhà con cứ để cháu lớn theo sức nó." |
| Người bạn đời bị trêu chọc về quê quán, xuất thân | "Quê cô ấy là chỗ con thích về nhất đấy ạ." Rồi chuyển chuyện. |
Các câu đáp đều có ba phần: không phủ nhận thẳng người hỏi, giữ ranh giới cho người thân, và chuyển hướng câu chuyện. Không cần nói đúng từng chữ; điều quan trọng là giọng điềm tĩnh và không để người thân của mình phải tự đối phó một mình.
Giữ thể diện cho vợ, chồng trước họ hàng bên mình
Nguyên tắc đơn giản nhất: trước họ hàng bên mình, mình là người đứng về phía người bạn đời. Không kể xấu vợ chồng với bố mẹ, anh chị em của mình, kể cả lúc đang giận. Những lời kể ấy ở lại trong lòng người nghe rất lâu, kể cả khi vợ chồng đã làm lành từ hôm sau. Bố mẹ có thể tha thứ cho con mình, nhưng thường khó quên lời con kể về người con dâu, con rể.
Khi họ hàng bên mình chê bai, chỉ trích người bạn đời, người đứng ra nói không phải là người bị chê, mà là mình. Vợ hay chồng tự lên tiếng với nhà chồng, nhà vợ dễ bị coi là hỗn; còn người con lên tiếng với chính gia đình mình thì có nhiều quyền hơn để nói thẳng. Nên nói ngay tại chỗ một câu nhẹ để chặn lại, rồi sau đó nói riêng với người thân của mình một cách rõ ràng.
Nếu có điều gì người bạn đời thật sự cần thay đổi trong cách cư xử với gia đình mình, hãy nói riêng với họ, giải thích nếp nhà mình, chứ đừng để họ nghe điều đó qua lời chê của người khác. Giữ thể diện cho nhau trước họ hàng là một trong những cách vợ chồng cho nhau biết: mình là một đội.
Khi hai bên nội ngoại gặp nhau: giữ thể diện cho cả hai nhà
Có những dịp cha mẹ hai bên cùng có mặt: đám cưới, đầy tháng cháu, Tết, những lần ốm đau. Đây là lúc thể diện của hai gia đình được đặt cạnh nhau, và những so sánh nhỏ dễ làm một bên phật lòng: nhà nội góp nhiều hơn, nhà ngoại ở gần hơn, cháu giống bên nào hơn, cháu quấn ông bà bên nào hơn.
Người con, cả con trai lẫn con gái, nên chủ động làm cho hai bên cảm thấy được coi trọng như nhau. Mời cả hai bên trong những dịp quan trọng, hỏi ý cả hai bên trước chuyện lớn liên quan tới cháu, không kể chuyện bên này cho bên kia nghe theo kiểu so sánh. Khi một bên khó khăn hơn về kinh tế, càng cần kín đáo: không công khai bên nào cho bao nhiêu, không để ông bà bên nào phải ngại vì không góp được bằng.
Một chi tiết nhỏ mà nhiều gia đình bỏ qua: cách giới thiệu ông bà hai bên với bạn bè, đồng nghiệp trong các dịp đông người. Giới thiệu đầy đủ, trân trọng cả hai bên, mời cả hai bên ngồi ở vị trí tương xứng, là những việc tốn rất ít công mà giữ được sự hoà thuận lâu dài. Ông bà thường nhớ rất kỹ những lần mình được, hoặc không được, coi trọng như vậy.
Một tình huống giả định trong bữa cơm ngày Tết
Chị Lan (nhân vật giả định) về nhà chồng ăn Tết. Trong bữa cơm đông đủ họ hàng, một bà cô của chồng nói to: "Lấy nhau ba năm rồi mà chưa có cháu, chắc tại con dâu mải đi làm." Cả mâm im lặng. Mẹ chồng chị cúi xuống gắp thức ăn, không nói gì. Chị Lan đỏ mặt.
Anh Phong, chồng chị, đặt đũa xuống và nói bằng giọng bình thường: "Chuyện con cái là vợ chồng con cùng tính cô ạ, cô cứ yên tâm, có tin vui con báo cô đầu tiên." Rồi anh quay sang hỏi bà cô về chuyến đi thăm con gái ở tỉnh khác. Câu chuyện chuyển hướng. Tối hôm đó, anh nói riêng với mẹ: anh mong mẹ đỡ lời cho vợ anh những lúc như vậy, vì chị ấy là người mới trong nhà.
Anh Phong không cãi với bà cô, không làm ai mất mặt, nhưng đã giữ được thể diện cho vợ trước họ hàng và nói được điều cần nói với mẹ ở chỗ riêng. Chị Lan nhớ bữa cơm đó không phải vì câu nói của bà cô, mà vì chồng mình đã lên tiếng. Đó là cách một người làm cầu nối giữ thể diện cho cả hai phía. Bà cô cũng không bị bẽ mặt: không ai cãi lại bà, chỉ có một ranh giới được vạch ra nhẹ nhàng, đủ để lần sau bà cân nhắc trước khi hỏi.
Giới hạn: khi giữ thể diện không còn là điều đúng
Khi có người bị tổn hại thật. Giữ thể diện cho cha mẹ không có nghĩa là im lặng khi cha mẹ bị lừa tiền, bị người khác lợi dụng. Giữ thể diện cho người bạn đời không có nghĩa là che giấu bạo lực trong nhà. An toàn và quyền lợi của người trong nhà luôn đứng trước tiếng tăm.
Khi chính người thân đang làm tổn thương người khác. Nếu cha mẹ đối xử bất công nặng nề với con dâu, con rể, hoặc người bạn đời có hành vi xúc phạm bố mẹ mình, người con cần lên tiếng rõ ràng, dù ở chỗ riêng, chứ không thể chỉ giữ hoà khí.
Khi việc giữ thể diện thành nói dối kéo dài. Giấu họ hàng chuyện ly hôn, chuyện mất việc, chuyện bệnh tật nghiêm trọng có thể hợp lý trong một thời gian ngắn, nhưng nếu kéo dài, áp lực giữ bí mật thường nặng hơn áp lực bị bàn tán.
Khi người giữ thể diện cho mọi người kiệt sức. Người làm cầu nối cũng cần được nâng đỡ. Nếu luôn phải đứng giữa và hứng mọi va chạm, hãy nói với người bạn đời, anh chị em để chia sẻ gánh nặng, hoặc tìm tới chuyên gia tư vấn gia đình khi mâu thuẫn kéo dài.
Câu hỏi thường gặp
Bố mẹ chồng chê vợ trước họ hàng thì chồng nên làm gì?
Người chồng nên lên tiếng nhẹ nhàng ngay lúc đó để chặn câu chuyện, như nói vợ mình đã cố gắng hoặc chuyển chủ đề, rồi sau đó nói chuyện riêng với bố mẹ một cách rõ ràng và tôn trọng. Không nên im lặng để vợ tự đối phó, cũng không nên cãi lại bố mẹ trước họ hàng.
Cha mẹ già hay kể chuyện cũ lặp lại trước khách có nên nhắc không?
Thường không cần nhắc. Người nghe phần lớn sẽ thông cảm. Nếu câu chuyện lặp lại gây phiền rõ rệt, có thể khéo léo hỏi thêm một chi tiết mới để chuyển hướng. Nếu tình trạng quên, lặp lại tăng nhanh, nên đưa cha mẹ đi khám để được bác sĩ đánh giá.
Họ hàng hỏi những chuyện riêng tư quá mức thì từ chối sao cho khỏi mất lòng?
Trả lời ngắn gọn, mơ hồ mà lễ phép, rồi hỏi lại người hỏi một câu về họ. Phần lớn người hỏi không có ý xấu, chỉ là thói quen quan tâm kiểu cũ. Nếu bị hỏi dồn, có thể cười và nói "chuyện đó nhà con tự lo được ạ".
Có nên kể chuyện vợ chồng cãi nhau với bố mẹ mình không?
Nên hạn chế, nhất là kể theo hướng chê người bạn đời. Bố mẹ thương con nên dễ đứng về phía con và giữ ấn tượng xấu về con dâu, con rể lâu hơn chính vợ chồng. Nếu cần lời khuyên, nên chọn người trung lập hoặc chuyên gia tư vấn.
Hai bên nội ngoại so bì nhau thì người con nên làm gì?
Giữ thông tin về việc mỗi bên giúp đỡ ở mức kín đáo, mời và hỏi ý cả hai bên như nhau, và khi nghe một bên nói về bên kia, ghi nhận cảm xúc mà không thêm dầu vào lửa. Nếu so bì gây căng thẳng kéo dài, vợ chồng nên bàn với nhau cách mỗi người nói chuyện với bố mẹ mình.
Giữ thể diện cho bố mẹ có phải là chiều theo mọi ý bố mẹ không?
Không. Giữ thể diện là cách nói và chỗ nói, không phải nội dung quyết định. Mình vẫn có thể không đồng ý với bố mẹ, nhưng nói riêng, bằng lời tôn trọng, và không làm bố mẹ bẽ mặt trước người khác.