Khi phát hiện con lấy đồ của bạn hoặc của người khác, cha mẹ nên bình tĩnh tìm hiểu lý do, cùng con trả lại món đồ, giúp con xin lỗi và bù đắp, đồng thời không bêu con trước đám đông. Mục tiêu là con hiểu vì sao việc đó sai và tự tay sửa, chứ không phải con bị làm nhục.
Lấy đồ không phải của mình là chuyện khá nhiều trẻ trải qua ở một giai đoạn nào đó, nhất là khi còn nhỏ. Phần lớn không phải dấu hiệu của một đứa trẻ hư, mà là một bài học về quyền sở hữu, về sự kiềm chế và về người khác mà trẻ chưa học xong. Cách cha mẹ xử lý lần đầu có thể quyết định đó chỉ là một bài học hay trở thành một vết xấu trong lòng con.
Vì sao trẻ lấy đồ của người khác
Với trẻ dưới năm tuổi, khái niệm "của mình" và "của người khác" còn chưa rõ. Một em bé thấy món đồ chơi đẹp ở nhà bạn và cầm về có thể chỉ đơn giản là thích, chưa nghĩ tới chuyện người kia sẽ mất đồ. Ở tuổi này, gọi đó là "ăn cắp" là dùng từ quá nặng cho một hành vi trẻ chưa hiểu hết.
Từ khoảng sáu tuổi trở lên, trẻ đã hiểu lấy đồ của người khác là sai, nhưng vẫn có thể làm vì nhiều lý do: rất muốn có món đồ mà gia đình không mua, muốn bằng bạn bè, bị bạn khác rủ rê hoặc thách thức, muốn gây chú ý của cha mẹ, hoặc đang có chuyện buồn mà không biết nói ra. Có trẻ lấy tiền của cha mẹ để mua quà vặt, có trẻ lấy để mua thứ cho bạn để được chơi cùng.
Ở tuổi lớn hơn, việc lấy đồ lặp lại có thể là dấu hiệu của những chuyện khác: bị bắt nạt và bị ép lấy đồ, áp lực từ nhóm bạn, hoặc những khó khăn về cảm xúc. Hiểu lý do không có nghĩa là bào chữa cho hành vi, nhưng giúp cha mẹ xử lý đúng gốc thay vì chỉ trừng phạt phần ngọn.
Các bước xử lý khi phát hiện con mang về đồ không phải của mình
Trình tự dưới đây phù hợp với phần lớn tình huống ở trẻ tiểu học, có thể điều chỉnh theo tuổi:
- Giữ bình tĩnh và nói chuyện riêng. Không tra hỏi con trước mặt anh chị em, họ hàng hay bạn của con.
- Nói điều mình biết. "Mẹ thấy trong cặp con có chiếc bút không phải của nhà mình. Con kể mẹ nghe chiếc bút này từ đâu." Tránh hỏi "con ăn cắp à?".
- Lắng nghe lý do. Để con kể hết, không ngắt lời. Nhiều khi lý do làm cha mẹ bất ngờ, như con bị bạn ép, hoặc con quá muốn có thứ mà nhà chưa mua được.
- Giải thích bằng cảm xúc của người mất đồ. "Bạn con chắc đang tìm chiếc bút này. Nếu con mất đồ mình thích, con cảm thấy thế nào?"
- Cùng con lên kế hoạch trả lại. Con tự trả, cha mẹ đi cùng nếu cần. Với đồ ở trường, có thể nhờ giáo viên chủ nhiệm hỗ trợ một cách kín đáo.
- Xin lỗi và bù đắp. Con nói lời xin lỗi với người mất đồ. Nếu đồ đã hỏng hoặc đã dùng hết, con góp phần bù đắp bằng tiền tiết kiệm hoặc bằng việc làm phù hợp với tuổi.
- Khép lại và tin con trở lại. Khi đã sửa xong, không nhắc lại mỗi lần có dịp, không gọi con là "kẻ trộm".
Có cha mẹ lo rằng để con tự đi trả đồ là làm con xấu hổ. Thật ra đó là cách giữ danh dự cho con tốt nhất: con được tự tay sửa lỗi của mình, và người khác thấy con là đứa trẻ biết nhận sai, chứ không chỉ là đứa trẻ bị bắt quả tang.
Xử lý theo từng lứa tuổi
Mức độ hiểu biết của trẻ khác nhau theo tuổi, nên cách nói và cách sửa cũng khác nhau. Bảng chỉ để tham khảo, không dùng để so sánh hay đánh giá trẻ:
| Lứa tuổi | Cách hiểu thường gặp | Cách xử lý phù hợp |
|---|---|---|
| 3 đến 5 tuổi | Chưa phân biệt rõ của mình và của người khác | Giải thích ngắn: "Đồ này của bạn, mình mang trả bạn nhé." Đi cùng con trả lại. |
| 6 đến 9 tuổi | Biết là sai nhưng chưa kiềm chế được ham muốn | Nói chuyện về cảm xúc người mất đồ; con tự trả và xin lỗi; bàn cách có món đồ con muốn một cách đàng hoàng |
| 10 đến 12 tuổi | Hiểu rõ hậu quả; có thể chịu áp lực bạn bè | Tìm hiểu kỹ lý do; con tự chịu trách nhiệm bù đắp; để ý dấu hiệu bị ép buộc |
| Tuổi mới lớn | Có thể lấy vì áp lực nhóm, thử thách hoặc khó khăn cảm xúc | Trò chuyện nghiêm túc; nếu lặp lại hoặc liên quan tới cửa hàng, cần cân nhắc hậu quả thật và tìm hỗ trợ chuyên môn |
Nếu việc lấy đồ lặp lại nhiều lần dù đã được xử lý bình tĩnh, hoặc đi kèm những thay đổi khác như buồn bã, nói dối nhiều, tránh né bạn bè, cha mẹ nên trao đổi với nhà trường và tìm gặp chuyên gia tâm lý trẻ em.
Khi con lấy tiền của bố mẹ
Nhiều gia đình gặp tình huống con lấy tiền trong ví, trong ngăn kéo của bố mẹ hoặc ông bà. Vì là tiền trong nhà, cha mẹ có thể coi nhẹ, hoặc ngược lại, rất sốc vì không nghĩ con làm vậy. Cả hai phản ứng đều cần điều chỉnh: tiền trong nhà vẫn là tiền của người khác, và việc con lấy cần được xử lý nghiêm túc nhưng không làm quá.
Bước đầu tiên là tìm hiểu con dùng tiền vào việc gì. Có trẻ mua quà vặt, có trẻ mua thẻ trò chơi, có trẻ đưa cho bạn vì bị đòi. Mỗi trường hợp dẫn tới cách xử lý khác nhau. Trường hợp cuối cần đặc biệt chú ý, vì có thể con đang bị bắt nạt và cần được bảo vệ.
Sau đó, cùng con lên kế hoạch trả lại bằng tiền tiết kiệm hoặc bằng việc nhà phù hợp, kèm lời xin lỗi với người bị lấy tiền. Đồng thời, đây cũng là dịp để cha mẹ xem lại: con có được cho tiền tiêu vặt không, con có được bàn với bố mẹ về những thứ con muốn mua không. Một khoản tiêu vặt nhỏ, đều đặn, kèm việc dạy con tiết kiệm, thường giúp giảm hẳn tình trạng lấy tiền. Cũng nên cất tiền gọn gàng, không để cám dỗ quá dễ dàng với trẻ nhỏ.
Giữ danh dự cho con trong lúc con sửa sai
Không công khai chuyện của con. Không kể với họ hàng, hàng xóm, không đăng lên mạng dù với ý "để con nhớ đời". Chuyện của con nên được giữ trong phạm vi những người cần biết: cha mẹ, con, người mất đồ và giáo viên nếu xảy ra ở trường.
Không dán nhãn. Một lần lấy đồ không làm con thành "kẻ trộm". Nhãn dán như vậy có thể theo con lâu dài, khiến con tin rằng mình là người xấu và thôi cố gắng.
Đứng cạnh con khi con trả đồ. Đi cùng con tới nhà bạn, nói với phụ huynh bên kia ngắn gọn rằng con muốn trả lại đồ và xin lỗi. Sự có mặt của cha mẹ cho thấy con không đơn độc, và cũng cho thấy gia đình nghiêm túc với chuyện này.
Nói chuyện với phụ huynh bên kia một cách thẳng thắn. Nếu phụ huynh bên kia giận dữ, cha mẹ có thể ghi nhận cảm xúc của họ, xin lỗi thay cho phần trách nhiệm của gia đình, và cho họ biết con đã được nhắc nhở. Không bao che, không đổ lỗi cho con người khác.
Ghi nhận khi con làm đúng. Sau khi con trả đồ và xin lỗi, hãy nói với con rằng việc đó cần can đảm, và bố mẹ tự hào vì con đã sửa. Lời ghi nhận này giúp con gắn việc nhận lỗi với cảm giác tốt về bản thân.
Dạy con quyền sở hữu từ trước khi có chuyện
Cách tốt nhất để giảm chuyện con lấy đồ là dạy về quyền sở hữu từ khi con còn nhỏ, trong những tình huống hằng ngày, không đợi tới lúc có chuyện. Ở nhà, cha mẹ có thể tập cho con hỏi trước khi dùng đồ của người khác, kể cả đồ của anh chị em, và cũng hỏi con trước khi dùng đồ của con. Khi người lớn tôn trọng đồ của con, con hiểu rằng đồ của người khác cũng cần được tôn trọng như vậy.
Khi đi chơi nhà bạn, nhắc con trước khi về: "Mình kiểm tra xem có mang nhầm đồ của bạn không nhé." Khi con nhặt được đồ, cùng con tìm cách trả lại hoặc đưa cho người phụ trách. Khi con muốn một món đồ mà nhà chưa mua được, nói chuyện với con về cách để dành, đổi đồ với bạn có sự đồng ý của hai bên, hoặc mượn rồi trả đúng hẹn.
Những thói quen nhỏ này dạy con một điều quan trọng hơn chuyện không lấy đồ: người khác có quyền với những gì của họ, và muốn có điều gì thì phải có cách đàng hoàng. Khi con lớn, đó cũng là nền tảng của sự sòng phẳng trong học hành, làm việc và làm ăn.
Khi người khác báo con mình lấy đồ
Có khi cha mẹ không tự phát hiện, mà nhận tin từ giáo viên, phụ huynh khác hoặc chủ cửa hàng. Phản ứng tự nhiên là bênh con, nhất là khi chưa có bằng chứng rõ. Tuy vậy, cách tốt hơn là lắng nghe đầy đủ, cảm ơn người báo, và nói rằng gia đình sẽ tìm hiểu rồi phản hồi. Bênh con khi chưa rõ chuyện có thể khiến con học được rằng bố mẹ sẽ che chắn cho mình bất kể đúng sai.
Sau đó, nói chuyện riêng với con theo các bước đã nêu. Nếu con đúng là có lấy, cùng con sửa sai và phản hồi lại người đã báo. Nếu con không lấy và có lý do rõ ràng, cha mẹ có thể giải thích một cách bình tĩnh, kèm thông tin cụ thể. Giữ danh dự cho con khi bị nghi oan cũng quan trọng như giúp con sửa khi con thật sự sai.
Với trường hợp xảy ra ở cửa hàng, cha mẹ nên đi cùng con tới gặp chủ cửa hàng, trả lại hoặc trả tiền món đồ, để con tự xin lỗi. Phần lớn người bán hàng sẽ trân trọng sự đàng hoàng ấy. Nếu sự việc đã nghiêm trọng hơn hoặc lặp lại, có thể cần tới sự hỗ trợ của nhà trường, chuyên gia tâm lý và tìm hiểu các quy định hiện hành liên quan tới trẻ vị thành niên.
Câu hỏi thường gặp
Con mới bốn tuổi lấy đồ chơi của bạn có phải là ăn cắp không?
Ở tuổi này, trẻ chưa hiểu rõ quyền sở hữu, nên gọi là ăn cắp là quá nặng. Cha mẹ chỉ cần giải thích đơn giản rằng đồ đó là của bạn, cùng con trả lại và nói lời xin lỗi. Lặp lại nhiều lần, trẻ sẽ dần hiểu ranh giới giữa của mình và của người khác.
Có nên để con tự đi trả đồ không, sợ con xấu hổ?
Với trẻ nhỏ, cha mẹ nên đi cùng. Việc con tự tay trả và xin lỗi giúp con hiểu trách nhiệm của mình, và thường làm con thấy nhẹ nhõm sau đó. Cảm giác ngượng ngắn hạn này khác với bị làm nhục công khai; nó là một phần của việc học cách sửa lỗi.
Con lấy đồ vì bị bạn ép thì xử lý thế nào?
Khi con bị ép, con cũng là người bị hại. Cha mẹ cần bảo vệ con, trao đổi với giáo viên hoặc nhà trường về chuyện bắt nạt, đồng thời vẫn giúp con trả lại đồ cho người bị lấy. Dạy con cách từ chối và nói với người lớn khi bị ép làm điều sai.
Có nên đánh con khi con lấy đồ của người khác không?
Đánh con có thể khiến con sợ hãi, nhưng thường không giúp con hiểu vì sao việc đó sai, và dễ khiến con tìm cách giấu kỹ hơn. Cùng con trả lại, xin lỗi, bù đắp và nói chuyện về cảm xúc của người mất đồ có tác dụng lâu dài hơn.
Bao giờ thì cần gặp chuyên gia?
Nếu việc lấy đồ lặp lại nhiều lần dù đã được xử lý đúng cách, nếu con lấy đồ có giá trị lớn, hoặc nếu đi kèm các thay đổi về tâm trạng, giấc ngủ, quan hệ bạn bè, nên trao đổi với nhà trường và tìm gặp chuyên gia tâm lý trẻ em.
Làm sao để con không lấy đồ nữa?
Ngoài việc xử lý từng lần, cha mẹ có thể cho con tiền tiêu vặt nhỏ và dạy con tiết kiệm để mua thứ mình muốn, nói chuyện thường xuyên về cảm xúc của người khác, làm gương bằng việc trả lại đồ nhặt được, và để ý những thay đổi trong nhóm bạn của con.