Nếp nhà là những thói quen, cách ăn ở và cư xử mà cả gia đình cùng giữ đến mức thành nề nếp; gia phong là phong cách, nề nếp ấy khi đã được truyền qua nhiều thế hệ và trở thành dấu hiệu nhận ra một gia đình. Người ngoài thường nhìn nếp nhà qua những điều nhỏ: cách con cái chào hỏi, cách cả nhà ăn cơm, cách gia đình đối xử với người làm, với hàng xóm.
Nếp nhà gắn chặt với danh dự gia đình, vì nó là thứ con cái mang theo ra ngoài. Nhưng nếp nhà không phải thứ đóng khung: có điều đáng giữ nguyên, có điều cần đổi cho hợp với cuộc sống hôm nay. Bài viết giải nghĩa hai khái niệm, đưa bảng những mảng của nếp nhà, gợi cách phân biệt điều nên giữ với điều nên đổi, và cách một gia đình trẻ tự dựng nếp nhà của mình. Bài không bàn về nghi lễ, thờ cúng.
Nếp nhà và gia phong khác nhau thế nào
Hai chữ hay được dùng gần như nhau, nhưng có sắc thái khác. "Nếp" là nếp gấp, nếp quen, chỉ điều lặp lại đến mức thành thói quen. Nếp nhà vì vậy là những việc cả nhà làm hằng ngày mà không cần nhắc: ăn cơm cùng nhau, chào khi đi và khi về, nói năng nhỏ nhẹ, trả lại đồ mượn. Nếp nhà có thể mới được hình thành trong một gia đình trẻ.
"Gia phong" ghép từ "gia" là nhà và "phong" là phong cách, lề lối. Gia phong thường dùng cho những nề nếp đã trải qua nhiều đời, gắn với tên tuổi một gia đình, một dòng họ: nhà có gia phong hiếu học, nhà có gia phong thanh bạch, nhà có tiếng chữ tín. Khi nói một người "có gia phong", người ta đang khen cả nền giáo dục mà gia đình người đó đã truyền lại.
Hiểu như vậy, nếp nhà là hạt giống, còn gia phong là cái cây đã lớn qua thời gian. Một gia đình hôm nay chưa có gia phong lâu đời vẫn có thể dựng nếp nhà tốt; và qua vài thế hệ, nếp nhà ấy sẽ thành gia phong cho con cháu. Ngược lại, một gia phong lâu đời mà không được giữ qua nếp sống hằng ngày thì chỉ còn là câu chuyện kể.
Nếp nhà gồm những mảng nào
Nếp nhà không phải một bộ quy tắc viết sẵn, mà là tập hợp thói quen ở nhiều mảng đời sống. Bảng dưới đây gợi một số mảng, kèm ví dụ nếp cũ và cách hiểu hôm nay:
| Mảng | Ví dụ nếp quen thuộc | Cách hiểu hôm nay |
|---|---|---|
| Lời ăn tiếng nói | Đi thưa về gửi, nói có đầu có đuôi | Chào hỏi, cảm ơn, xin lỗi với mọi người trong nhà, kể cả với con nhỏ |
| Bữa cơm | Mời trên trước khi ăn, chờ đủ người | Ít nhất một bữa chung mỗi ngày, không điện thoại trên mâm |
| Tiền bạc | Tiêu dè sẻn, không vay mượn lung tung | Bàn bạc chi tiêu lớn, dạy con tiết kiệm, nợ thì trả đúng hẹn |
| Đối xử với người ngoài | Hiếu khách, không nói xấu hàng xóm | Tôn trọng người làm dịch vụ, giúp hàng xóm khi cần |
| Học hành, làm việc | Trọng chữ, chăm làm | Coi trọng việc học suốt đời, làm việc gì cũng làm cho đến nơi |
| Trên dưới trong nhà | Kính trên nhường dưới | Kính trọng người lớn và lắng nghe cả ý kiến của con trẻ |
Cột cuối cho thấy phần lớn nếp cũ không cần bỏ, chỉ cần hiểu lại cho hợp. "Đi thưa về gửi" ngày nay có thể là một tin nhắn báo về muộn; "mời trên trước khi ăn" có thể giữ nguyên như một nét đẹp của bữa cơm. Điều cốt lõi được giữ là sự tôn trọng và quan tâm lẫn nhau.
Điều nên giữ, điều nên đổi
Nên giữ: sự tôn trọng người lớn tuổi. Kính trọng ông bà, cha mẹ là nền của nhiều nếp nhà Việt. Điều này vẫn rất đáng giữ, miễn là đi cùng với việc lắng nghe chứ không phải tuân lệnh tuyệt đối.
Nên giữ: sự thật thà, giữ lời trong nhà. Nhà có nếp thật thà thì con cái ra ngoài cũng được tin. Đây là phần nếp nhà gắn chặt nhất với danh dự gia đình.
Nên đổi: con cái không được nói ý kiến. Nếp "người lớn nói, trẻ con nghe" có thể đổi thành "con được trình bày, bằng lời lễ phép". Con được nói ra thì ít phải giấu, và cha mẹ cũng hiểu con hơn.
Nên đổi: việc nhà dồn cho một người. Nhiều nếp cũ mặc định việc bếp núc, chăm sóc là của phụ nữ. Một nếp nhà công bằng hơn chia việc theo sức và theo thời gian của từng người, kể cả con trai.
Nên đổi: giữ thể diện bằng mọi giá. Nếp "chuyện nhà không ra ngoài" cần có giới hạn: khi có người trong nhà bị tổn hại, an toàn của họ đứng trên tiếng tăm gia đình.
Nên đổi: đánh đòn để giữ nếp. Nhiều gia đình từng coi roi vọt là cách giữ nề nếp. Hiểu biết hôm nay về trẻ em cho thấy có những cách dạy hiệu quả hơn mà không làm tổn thương con: làm gương, đặt ranh giới rõ, hậu quả tự nhiên, lời giải thích kiên nhẫn.
Giữ nếp nhà khi cả nhà ai cũng bận
Một gia đình hạt nhân ở đô thị, bố mẹ đi làm cả ngày, con học bán trú, buổi tối mỗi người một chiếc điện thoại: đây là hoàn cảnh của rất nhiều gia đình hôm nay, và cũng là lý do nhiều người lo "nếp nhà mai một". Thật ra nếp nhà không cần nhiều thời gian; nó cần sự đều đặn. Một vài thói quen nhỏ, giữ hằng ngày, có sức nặng hơn những dịp sum họp lớn mỗi năm vài lần.
Bữa cơm chung là điểm tựa dễ giữ nhất. Không cần cả ba bữa, chỉ cần một bữa tối mà mọi người cố gắng có mặt, cất điện thoại, hỏi nhau một chuyện trong ngày. Một khung giờ không thiết bị, dù chỉ ba mươi phút trước giờ ngủ, cũng là một nếp nhà. Lời chào khi đi và khi về, tin nhắn báo khi về muộn, lời cảm ơn khi người khác nấu cơm: những việc nhỏ này giữ cho gia đình còn là một gia đình chứ không chỉ là những người ở chung.
Nếp nhà cũng có thể được giữ qua những dịp đều đặn: về thăm ông bà vào một ngày cố định trong tháng, cả nhà cùng dọn nhà sáng Chủ nhật, mỗi người kể một chuyện vui trong tuần. Điều quan trọng là chọn ít thôi, giữ cho đều, và để mọi người cùng góp ý chọn. Một nếp được cả nhà cùng chọn sẽ được giữ lâu hơn một nếp do một người đặt ra.
Nếp nhà và danh dự gia đình: người ngoài nhìn thấy gì
Người ngoài hiếm khi biết một gia đình sống thế nào bên trong cánh cửa. Họ đánh giá qua những gì nhìn thấy: con cái chào hỏi ra sao khi khách tới, cách gia đình trả tiền cho người sửa điện, cách cả nhà cư xử trong đám cưới, đám tang của hàng xóm, cách một người con nói về bố mẹ mình khi vắng mặt. Đó là lý do người xưa coi nếp nhà là bộ mặt của danh dự gia đình.
Điều đáng lưu ý là người ngoài thường nhớ những chi tiết nhỏ hơn mình tưởng. Một lần con trai nhà bên trả lại chiếc ví nhặt được, một lần cô con gái lễ phép xin lỗi vì làm ồn, được kể lại lâu hơn nhiều so với những bữa tiệc lớn hay những món quà đắt tiền. Nếp nhà vì vậy không cần phô bày; nó tự hiện ra qua cách mỗi người trong nhà sống.
Cũng cần tỉnh táo với chiều ngược lại: giữ nếp nhà chỉ để người ngoài khen là đang biến nếp nhà thành thể diện. Một gia đình tỏ ra nề nếp trước khách nhưng bên trong lạnh lẽo, quát tháo, không ai nói thật với ai thì nếp ấy chỉ là lớp vỏ. Nếp nhà thật là nếp vẫn còn khi không có ai nhìn, và người được hưởng nó trước tiên là chính những người trong nhà.
Khi hai nếp nhà gặp nhau trong một cuộc hôn nhân
Mỗi người khi lập gia đình mang theo nếp nhà của bố mẹ mình. Nhà chồng quen ăn tối sớm, nhà vợ quen ăn muộn; nhà này tiết kiệm từng đồng, nhà kia chi tiêu thoáng; nhà này nói chuyện to tiếng mà không giận, nhà kia coi to tiếng là cãi nhau. Những khác biệt nhỏ này, nếu không nói ra, dễ tích tụ thành va chạm.
Một cách làm hữu ích là vợ chồng dành thời gian nói rõ với nhau: nếp nào của nhà mình, mỗi người muốn giữ; nếp nào thấy không hợp, muốn bỏ; và nếp mới nào cả hai cùng muốn dựng. Cuộc nói chuyện này không phải để phân định nếp nhà ai hơn, mà để xây một nếp chung cho gia đình mới. Có những điều sẽ phải nhường nhau, và đó là bình thường.
Với hai bên gia đình lớn, giữ thể diện cho nhau là điều cần thiết: không chê nếp nhà bên kia trước mặt người khác, không so sánh "nhà mình thế này, nhà bên ấy thế kia". Mỗi người có trách nhiệm giải thích nếp nhà của gia đình mình cho người bạn đời hiểu, và nói chuyện với bố mẹ mình khi cần, thay vì để người bạn đời tự đối phó.
Dựng nếp nhà cho gia đình mình: một cách làm đơn giản
Một gia đình trẻ có thể chủ động dựng nếp nhà thay vì để nó tự hình thành. Cách làm gợi ý:
- Ngồi lại cùng nhau. Vợ chồng, và cả con nếu con đủ lớn, cùng nói về những điều mình muốn gia đình có.
- Chọn ba đến năm điều. Ví dụ: nói thật với nhau, ăn tối cùng nhau, chào khi đi và về, giúp nhau việc nhà, không nói xấu người vắng mặt.
- Viết ra ngắn gọn. Một tờ giấy nhỏ dán ở chỗ cả nhà dễ thấy, hoặc chỉ cần mọi người cùng nhớ. Đây có thể coi là "gia huấn" của nhà mình.
- Người lớn làm trước. Nếp nhà không giữ được nếu chỉ áp cho con. Bố mẹ giữ trước, con sẽ theo.
- Xem lại mỗi năm một lần. Điều nào giữ được, điều nào cần đổi khi con lớn hơn, khi hoàn cảnh thay đổi.
Gia huấn của một gia đình không cần câu chữ trang trọng. "Nhà mình nói thật với nhau" đơn giản mà đủ sức đi theo con cái suốt đời. Qua vài thế hệ, những câu đơn giản ấy chính là gia phong.
Câu hỏi thường gặp
Nếp nhà có quan trọng khi con đã ra ở riêng không?
Có. Nếp nhà con mang theo từ bé ảnh hưởng tới cách con sống, làm việc và xây gia đình riêng. Khi con ra ở riêng, cha mẹ có thể chuyển từ việc nhắc nhở sang việc làm gương và giữ những dịp sum họp đều đặn để nếp nhà tiếp tục được truyền.
Gia huấn có cần viết thành văn bản không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình truyền gia huấn qua lời dặn và nếp sống. Tuy vậy, viết ra vài điều ngắn gọn giúp cả nhà nhớ và thống nhất, nhất là với gia đình trẻ đang dựng nếp. Điều quan trọng là những gì viết ra được thực hiện thật.
Ông bà và bố mẹ khác nếp dạy con thì sao?
Nên trao đổi riêng giữa người lớn với nhau, tôn trọng kinh nghiệm của ông bà và giải thích lý do của cách mình chọn. Thống nhất vài nguyên tắc chung quan trọng nhất, chấp nhận khác biệt ở những chuyện nhỏ, và tránh tranh luận trước mặt trẻ.
Câu "con hư tại mẹ, cháu hư tại bà" có đúng không?
Câu này nhấn mạnh vai trò của gia đình trong việc dạy trẻ, điều đó đúng. Nhưng nó dồn trách nhiệm cho phụ nữ và bỏ qua vai trò của người cha, nhà trường, bạn bè, xã hội. Hiểu hôm nay, cả cha và mẹ, cả gia đình cùng chịu trách nhiệm dạy con.
Nhà nghèo có giữ được gia phong không?
Hoàn toàn được. Gia phong không gắn với tiền bạc mà với cách sống. Rất nhiều gia đình nghèo nổi tiếng trong làng xóm vì nếp thật thà, hiếu học, giữ chữ tín. "Đói cho sạch, rách cho thơm" là một câu nói về gia phong của những nhà như vậy.
Làm sao để con không thấy nếp nhà là gò bó?
Cho con tham gia chọn nếp nhà, giải thích lý do của từng điều, và để nếp nhà có cả những điều vui như đi chơi cùng nhau hay kể chuyện buổi tối. Khi con thấy nếp nhà là thứ cả nhà cùng làm, không chỉ là luật dành cho con, con sẽ dễ đón nhận hơn.