Nhân phẩm là giá trị vốn có của mỗi con người chỉ vì người đó là người, không phụ thuộc vào nghề nghiệp, tài sản, học vấn, sức khoẻ hay lỗi lầm họ từng mắc. Vì là vốn có, nhân phẩm không thể bị ai lấy đi; nó chỉ có thể bị xúc phạm, chà đạp, tức là bị đối xử như thể nó không tồn tại.
Điểm này làm nhân phẩm khác danh dự: danh dự có thể tăng giảm theo việc mình làm, còn nhân phẩm thì mọi người ngang nhau, kể cả người đang bị chê trách. Hiểu đúng điều đó giúp ta tự tin hơn khi chính mình bị coi thường, và cẩn trọng hơn trong cách đối xử với người khác, nhất là người yếu thế.
Bài viết đi qua nguồn gốc ý tưởng nhân phẩm, phân biệt với danh dự, liệt kê những cách xúc phạm nhân phẩm hay gặp trong đời thường kèm cách làm tôn trọng hơn, và gợi việc cụ thể để giữ nhân phẩm cho người già, người bệnh, trẻ em.
Nhân phẩm: giá trị không cần ai cấp phát
Chữ "nhân phẩm" ghép từ "nhân" là người và "phẩm" là phẩm chất, giá trị. Trong cách dùng hằng ngày, người Việt nói "chà đạp nhân phẩm", "xúc phạm nhân phẩm", "sống có nhân phẩm". Cách nói thứ ba đôi khi khiến người ta hiểu nhân phẩm như một phẩm chất phải phấn đấu mới có. Thật ra nghĩa cốt lõi đi theo hướng ngược lại: nhân phẩm là mức sàn mà không ai được đẩy con người xuống thấp hơn.
Người nằm viện không tự đi lại được vẫn có nhân phẩm. Người phạm tội đang chấp hành án vẫn có nhân phẩm. Người lang thang không nhà cửa vẫn có nhân phẩm. Không phải vì họ đã làm gì đặc biệt, mà vì họ là con người. Đó là lý do vì sao một xã hội văn minh không cho phép tra tấn, làm nhục, bêu riếu ngay cả với người đã gây ra lỗi lầm nghiêm trọng.
Hiểu nhân phẩm như mức sàn cũng giúp người đang bị đối xử tệ đứng vững hơn. Bị chủ mắng chửi, bị khách coi thường, bị người lạ chế giễu không làm mình mất nhân phẩm. Người làm những việc đó đang vi phạm một chuẩn mực, còn giá trị của mình vẫn nguyên vẹn. Câu nói này không xoá được cảm giác tổn thương, nhưng giúp đặt nó đúng chỗ: tổn thương là thật, nhưng không phải bằng chứng rằng mình kém giá trị.
Ý tưởng nhân phẩm đến từ đâu
Ý tưởng mỗi con người có một giá trị không thể trao đổi có mặt trong nhiều truyền thống tư tưởng. Trong triết học phương Tây, một trong những cách diễn đạt có ảnh hưởng nhất thuộc về Immanuel Kant. Trong tác phẩm Đặt nền móng cho siêu hình học về đạo đức năm 1785, Kant phân biệt hai loại giá trị: thứ có "giá" thì có thể thay bằng một thứ tương đương, còn thứ có "phẩm giá" thì vượt lên trên mọi giá cả, không gì thay được. Từ đó ông đưa ra nguyên tắc: hãy đối xử với con người, nơi mình cũng như nơi người khác, luôn như một mục đích, không bao giờ chỉ như một phương tiện.
Sau những thảm hoạ của thế kỷ hai mươi, ý tưởng này được đưa vào văn kiện quốc tế. Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền năm 1948 mở đầu Điều 1 bằng câu: mọi người sinh ra đều tự do và bình đẳng về phẩm giá và các quyền. Hiến pháp và pháp luật dân sự Việt Nam cũng ghi nhận quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm của mỗi người; nội dung cụ thể nên xem theo văn bản hiện hành.
Trong văn hoá Việt, ý tưởng này hiện ra qua những lời dạy giản dị hơn: "người ta là hoa đất", "thương người như thể thương thân", không được "ăn trên ngồi trốc" coi người khác như đầy tớ. Dù cách diễn đạt khác nhau, điểm chung là con người không được coi như đồ vật, công cụ hay con số.
Nhân phẩm khác danh dự ở những điểm nào
Hai khái niệm hay được nói chung một hơi, nhưng cách chúng vận hành khác nhau rõ rệt:
| Khía cạnh | Nhân phẩm | Danh dự |
|---|---|---|
| Nguồn gốc | Vốn có vì là con người | Hình thành từ cách sống và được người khác ghi nhận |
| Có ngang nhau không | Mọi người ngang nhau | Khác nhau tuỳ người, tuỳ lúc |
| Có mất được không | Không, chỉ bị xúc phạm | Có, khi làm trái chuẩn mực |
| Người phạm lỗi | Vẫn còn nguyên | Có thể bị tổn hại, cần gây lại |
| Câu hỏi đi kèm | "Mình có được đối xử như con người không?" | "Mình có sống đúng chuẩn mực không?" |
Sự phân biệt này có hệ quả rất thực tế. Một người làm sai có thể mất danh dự, và việc phê phán hành vi sai của họ là chính đáng. Nhưng phê phán hành vi khác hẳn với làm nhục con người. Khi cả đám đông trên mạng lao vào chửi bới, đào bới đời tư, đăng ảnh người thân của một người vừa mắc lỗi, họ đã đi từ chỗ phê phán việc làm sang chỗ chà đạp nhân phẩm, và chính họ đang làm một việc sai.
Những cách xúc phạm nhân phẩm hay gặp trong đời thường
Phần lớn sự xúc phạm nhân phẩm không đến từ hành vi lớn, mà từ thói quen nhỏ người làm không để ý. Vài ví dụ và cách làm tôn trọng hơn:
| Thói quen | Vì sao xúc phạm | Cách làm tôn trọng hơn |
|---|---|---|
| Gọi người phục vụ bằng "ê", búng tay, gõ bàn | Coi người ta như công cụ | Gọi "anh, chị, em ơi", nói cảm ơn |
| Khám xét khách nghi lấy đồ ngay giữa cửa hàng | Bêu một người chưa rõ đúng sai trước đông người | Mời vào chỗ riêng, nhờ người có thẩm quyền xử lý |
| Đăng ảnh, video người say, người bệnh, người gặp nạn | Biến lúc yếu đuối nhất của người khác thành trò xem | Không quay, không đăng; giúp hoặc gọi người giúp |
| Treo ảnh, bêu tên con nợ, người làm thuê bỏ việc | Làm nhục công khai thay vì đòi quyền lợi đúng kênh | Thương lượng, nhờ hoà giải, theo con đường pháp lý |
| Nhận xét ngoại hình, cơ thể người khác trước đám đông | Đánh giá con người qua thứ họ không chọn | Không bình phẩm; nếu cần góp ý thì nói riêng, tế nhị |
| Nói về người già, người bệnh như thể họ không có mặt | Tước đi tư cách người tham gia câu chuyện | Nói chuyện trực tiếp với họ, hỏi ý họ trước |
Các ví dụ trên đều có chung một điểm: người kia bị đối xử như một vật, một vai, một con số, thay vì như một con người có cảm xúc và có quyền được tôn trọng. Chỉ cần dừng lại một giây và tự hỏi "nếu là mình thì sao" là đủ tránh phần lớn những thói quen này.
Giữ nhân phẩm cho người chủ tiệm, người làm dịch vụ
Người bán hàng, người giao hàng, người dọn dẹp, người giúp việc nhà là những người hằng ngày dễ bị coi nhẹ nhất. Một khách hàng khó tính có thể trút giận lên người giao hàng vì hàng tới trễ dù lỗi không ở họ; một chủ nhà có thể kiểm tra túi của người giúp việc mỗi khi họ về. Những hành vi này có thể đi kèm lý do "phòng ngừa" hay "đòi quyền lợi", nhưng cách làm thì xúc phạm.
Chủ tiệm nhỏ cũng có lúc rơi vào thế khó: phát hiện khách lấy đồ không trả tiền, nhân viên làm thất thoát. Phản ứng dễ dãi nhất là chụp ảnh, đăng lên mạng để "răn đe". Tình huống giả định: chị Ngân chủ một tiệm tạp hoá nhỏ bắt gặp một cậu thiếu niên giấu hộp sữa vào áo. Thay vì quay video, chị gọi cậu vào trong, hỏi chuyện, giữ lại món hàng và liên hệ gia đình cậu. Món hàng được trả, cậu bé không bị bêu tên trước cả khu phố, và gia đình biết để dạy con.
Với những vụ việc nghiêm trọng hơn, con đường đúng là báo cơ quan chức năng, không phải xử lý bằng sự làm nhục. Pháp luật có cơ chế xử lý hành vi trộm cắp; còn việc bêu riếu trên mạng có thể khiến chính người đăng gặp rắc rối pháp lý về xâm phạm danh dự, nhân phẩm, đời tư của người khác. Mức độ cụ thể nên xem theo quy định hiện hành.
Giữ phẩm giá cho người già, người bệnh và trẻ nhỏ trong nhà
Những người phụ thuộc vào sự chăm sóc của người khác là những người dễ bị tổn thương về phẩm giá nhất, thường bởi chính người thân yêu thương họ nhưng vội vàng. Vài việc cụ thể:
- Hỏi trước khi làm thay. "Bà muốn tự cầm thìa hay để con đút?" Để người được chăm sóc quyết định những gì họ còn quyết định được.
- Che chắn khi tắm rửa, thay đồ. Đóng cửa, kéo rèm, chỉ để lộ phần cần thiết. Riêng tư cơ thể là một phần của phẩm giá, kể cả khi người đó đã yếu.
- Nói chuyện với họ, không nói về họ. Khi bác sĩ hay khách tới thăm, để người già, người bệnh tự kể nếu họ còn kể được.
- Giữ thói quen và sở thích của họ. Cách chải tóc, bộ quần áo yêu thích, giờ nghe đài quen thuộc giúp họ thấy mình vẫn là mình.
- Không mắng trẻ trước người khác. Nhắc riêng, nói về hành vi, không gán nhãn. Không so sánh con với "con nhà người ta".
- Không dùng sự phụ thuộc để đe doạ. Những câu như "không nghe lời thì không ai lo cho" làm tổn thương sâu và kéo dài.
Người chăm sóc cũng cần được giữ phẩm giá: được nghỉ ngơi, được chia sẻ việc, được ghi nhận. Khi kiệt sức, rất khó để đối xử nhẹ nhàng với người khác, nên chăm sóc chính mình cũng là một phần của việc giữ phẩm giá cho người mình chăm.
Khi nhân phẩm của chính mình bị chà đạp
Gọi đúng tên điều đang xảy ra. Bị chửi bới, bị làm nhục trước người khác, bị đối xử như đồ vật không phải là "chuyện thường", cũng không phải lỗi của mình. Gọi đúng tên giúp mình thôi tự trách và nghĩ tới bước tiếp theo.
Nói rõ một lần, bình tĩnh. "Anh có thể góp ý về công việc, nhưng không được chửi em." Một câu ngắn đặt ranh giới rõ hơn nhiều so với một trận cãi vã, và cho người kia cơ hội điều chỉnh.
Rời khỏi tình huống khi cần. Nếu sự xúc phạm tiếp diễn, rời đi là quyền của mình, không phải sự thua cuộc. Ở nơi làm việc, có thể báo lên người có trách nhiệm hoặc bộ phận nhân sự; ở nhà, có thể tìm tới người thân, chính quyền địa phương hoặc tổ chức hỗ trợ khi có bạo lực.
Giữ bằng chứng nếu sự việc nghiêm trọng. Tin nhắn, ghi âm hợp pháp, người làm chứng giúp ích nếu sau này cần tới con đường pháp lý. Cách làm cụ thể nên hỏi luật sư.
Chăm sóc phần tổn thương. Bị làm nhục để lại vết lâu hơn ta nghĩ. Nếu cảm giác bị hạ thấp cứ trở đi trở lại, ảnh hưởng tới giấc ngủ và công việc, nên tìm gặp chuyên gia tâm lý.
Câu hỏi thường gặp
Người phạm tội có còn nhân phẩm không?
Có. Nhân phẩm không phụ thuộc vào việc người đó đã làm gì. Người phạm tội phải chịu trách nhiệm theo pháp luật, nhưng việc tra tấn, làm nhục hay bêu riếu họ vẫn là xúc phạm nhân phẩm. Phê phán và trừng phạt hành vi theo đúng pháp luật khác với chà đạp con người.
Nghèo khó có làm giảm nhân phẩm không?
Không. Nhân phẩm không gắn với tài sản. Người nghèo có thể bị đối xử thiếu tôn trọng nhiều hơn, nhưng đó là lỗi của người đối xử, không phải bằng chứng rằng người nghèo kém giá trị hơn. Nhiều người sống thiếu thốn giữ gìn phẩm giá rất rõ trong cách sống của họ.
Đăng ảnh người ăn trộm lên mạng có sai không?
Việc đăng ảnh để bêu riếu, nhất là khi chưa có kết luận của cơ quan chức năng, dễ xâm phạm danh dự, nhân phẩm và đời tư, có thể gây rắc rối pháp lý cho người đăng. Cách đúng là giữ bằng chứng và báo cơ quan có thẩm quyền; trách nhiệm cụ thể xem theo quy định hiện hành.
Làm sao giữ phẩm giá khi phải nhờ người khác chăm sóc?
Hãy nói rõ những điều mình muốn tự làm và cách mình muốn được giúp. Giữ những thói quen nhỏ, tham gia vào quyết định về việc chăm sóc mình, và cảm ơn người chăm sóc. Nhận sự giúp đỡ không làm giảm phẩm giá; bị tước quyền quyết định mới làm vậy.
Nhân phẩm và quyền con người khác nhau thế nào?
Nhân phẩm là giá trị vốn có của con người; quyền con người là những gì xã hội cam kết bảo đảm để giá trị đó được tôn trọng, như quyền được sống, được an toàn thân thể, được bảo vệ danh dự. Nói gọn, nhân phẩm là gốc, còn các quyền là cách gốc ấy được bảo vệ trong luật lệ.
Có khi nào chính mình xúc phạm nhân phẩm người khác mà không biết?
Thường xuyên, nhất là qua những thói quen nhỏ: gọi người phục vụ cộc lốc, nói về người già trước mặt họ, chia sẻ video người khác gặp nạn. Cách nhận ra là thỉnh thoảng tự hỏi: nếu người kia là mẹ mình, con mình, mình có thấy thoải mái với cách đối xử này không.