Sĩ diện hão là thói quen giữ vẻ ngoài "bằng người, hơn người" bằng một cái giá lớn hơn sức mình: tiêu quá khả năng để khoe, không dám hỏi vì sợ bị coi là kém, không chịu nhận sai vì sợ mất mặt. Chữ "hão" nói lên bản chất: thứ được giữ chỉ là cái vỏ, còn thứ phải trả là tiền, thời gian, cơ hội học hỏi và cả những mối quan hệ thật.
Sĩ diện không phải lúc nào cũng xấu. Một chút biết ngượng giúp người ta cố gắng, không làm điều đáng chê. Vấn đề bắt đầu khi nỗi sợ bị đánh giá lấn át phán đoán về điều có lợi cho mình. Bài này giúp nhận ra dấu hiệu, tính cái giá thật, hiểu vì sao người ta rơi vào, và đi từng bước để bỏ dần mà không phải tự dằn vặt.
Sĩ diện khác thể diện và danh dự ở chỗ nào
Ba chữ có liên quan nhưng hướng về ba phía khác nhau. Danh dự hướng về chuẩn mực: mình có sống đúng hay không. Thể diện hướng về cuộc gặp: mình có bị bẽ mặt trước người đang có mặt hay không. Sĩ diện hướng về so sánh: mình có thua kém ai không, có "bằng người" không.
Vì hướng về so sánh, sĩ diện không có điểm dừng. Hôm nay muốn bằng hàng xóm, mai muốn bằng đồng nghiệp, mốt muốn bằng người trên mạng mà mình không hề quen. Danh dự có thể giữ trọn vẹn khi mình nghèo; sĩ diện thì không bao giờ thoả, vì luôn có người hơn.
Một phép thử đơn giản: nếu việc mình định làm vẫn đáng làm khi không ai biết, đó không phải sĩ diện. Mua chiếc xe đủ dùng để đi làm là nhu cầu; mua chiếc xe vượt sức vì sợ bạn cũ nhìn thấy là sĩ diện. Không hỏi lại vì đã hiểu là bình thường; không hỏi lại vì sợ bị cười là sĩ diện. Hai hành vi bề ngoài giống nhau, động cơ thì khác hẳn.
Cũng cần tách sĩ diện khỏi sự tự tin. Người tự tin không cần chứng minh mình bằng đồ đạc hay lời khoe; họ thoải mái nói mình không biết, mình không có, mình chưa làm được. Người nặng sĩ diện thường tỏ ra rất tự tin ở bề ngoài, nhưng sự tự tin đó mong manh, chỉ một câu hỏi khó hay một lần bị so sánh là lung lay. Nhìn cách một người phản ứng khi bị thua kém sẽ thấy rõ họ đang đứng trên nền nào.
Dấu hiệu nhận ra sĩ diện hão ở chính mình
Dễ thấy sĩ diện ở người khác, khó thấy ở mình. Các dấu hiệu dưới đây giúp tự soi, mỗi dấu hiệu đi kèm một câu tự hỏi:
- Tiêu tiền theo người đối diện: đi ăn với người khá giả thì giành trả dù tháng đó đang thiếu. Tự hỏi: mình trả vì muốn mời hay vì sợ bị nghĩ là keo?
- Mua trả góp món không cần gấp: điện thoại, xe, đồ hiệu mua bằng khoản vay, chủ yếu để mang ra trước người khác.
- Không dám hỏi: ở chỗ làm, ở lớp học, gật đầu dù chưa hiểu vì sợ bị đánh giá là chậm.
- Không chịu nhận sai: tìm lý do, đổ cho hoàn cảnh, cãi tới cùng dù biết mình sai.
- Ngại từ chối: nhận lời làm hộ, cho vay, đi tiệc dù không kham nổi, vì sợ mất lòng hoặc bị cho là "không biết điều".
- Khoe hơn thực tế: kể thu nhập, chức vụ, chuyến đi theo hướng phóng to, rồi phải sống theo hình ảnh đó.
- Khó chịu khi người khác hơn mình: chê, bới móc thành tích của bạn bè thay vì chúc mừng.
Gặp hai ba dấu hiệu là chuyện bình thường của con người. Đáng lưu ý là khi các dấu hiệu bắt đầu kéo theo nợ nần, căng thẳng hay mất cơ hội học hỏi. Lúc đó sĩ diện không còn là nét tính cách vô hại nữa, mà đã thành một khoản chi phí âm thầm trong đời sống.
Cái giá thấy ngay và cái giá về lâu
Sĩ diện hão hay được biện minh bằng "chỉ một lần thôi". Đặt cái giá ngắn hạn cạnh cái giá dài hạn sẽ thấy rõ hơn:
| Biểu hiện | Cái giá thấy ngay | Cái giá về lâu |
|---|---|---|
| Vay để mua đồ khoe | Tiền trả góp mỗi tháng | Không còn khoản dự phòng khi ốm đau, mất việc |
| Không dám hỏi khi chưa hiểu | Vài phút đỡ ngượng | Làm sai, mất thời gian sửa, bị đánh giá kém thật |
| Không chịu nhận sai | Giữ được vẻ "đúng" trong cuộc cãi | Người khác thôi góp ý, mình không tiến bộ |
| Không từ chối lời nhờ quá sức | Được khen là dễ tính | Thất hứa, mệt mỏi, mất uy tín thật |
| Khoe hơn thực tế | Được trầm trồ | Phải giữ hình ảnh, sợ bị lộ, quan hệ thiếu thật lòng |
Ví dụ giả định: một người thu nhập mười hai triệu mỗi tháng, trả góp chiếc điện thoại ba triệu mỗi tháng trong một năm. Số tiền đó, nếu để dành, đủ làm khoản dự phòng cho khoảng ba tháng sinh hoạt tối thiểu. Phép tính đơn giản này thường đủ làm người ta dừng lại trước quyết định mua tiếp theo.
Vì sao người ta dễ rơi vào sĩ diện hão
Nhà tâm lý học Leon Festinger, trong lý thuyết so sánh xã hội công bố năm 1954, cho rằng con người có xu hướng đánh giá bản thân bằng cách so với người khác, nhất là khi không có thước đo khách quan. Ai ở mức nào trong nhóm là câu hỏi mà bộ não tự đặt ra, không cần ai nhắc. So sánh tự nó không xấu; nó giúp ta biết mình đang đứng đâu. Sĩ diện hão xuất hiện khi so sánh chuyển từ "mình cần học gì từ người kia" sang "mình phải trông như người kia".
Mạng xã hội làm việc so sánh nặng hơn vì hai lẽ. Người ta thường chỉ đăng những khoảnh khắc đẹp nhất, nên thứ mình đem ra so là đời thường của mình với phần trình diễn của người khác. Và vòng so sánh mở rộng tới hàng trăm người, phần lớn mình không biết hoàn cảnh thật.
Bên cạnh đó là nỗi sợ "người ta sẽ nói gì". Trong cộng đồng gắn bó, lời bàn tán có sức nặng thật, nên nỗi sợ đó không vô lý. Nhưng thường thì người khác nghĩ về mình ít hơn mình tưởng rất nhiều; họ bận lo cho chính họ. Nhận ra điều này giúp nhẹ đi một nửa áp lực phải tỏ ra bằng người.
Một tình huống giả định: chiếc xe và buổi họp lớp
Anh Lâm (nhân vật giả định), ba mươi hai tuổi, làm nhân viên kinh doanh. Sắp tới họp lớp mười năm, anh nghe tin vài bạn cũ đã có xe ô tô. Anh tính vay mua một chiếc xe cũ, phần trả hằng tháng gần bằng một nửa lương. Lý do anh tự nói với mình: đi làm kinh doanh thì cần xe để gặp khách. Lý do anh không nói ra: không muốn đến họp lớp bằng xe máy.
Nếu tách hai lý do ra, quyết định rõ hơn. Lý do công việc có thể kiểm chứng: tuần nào anh cần gặp khách ở xa, đi xe công nghệ có rẻ hơn không, công ty có hỗ trợ chi phí đi lại không. Lý do họp lớp thì chỉ có một buổi tối, và những người bạn thật sẽ không đánh giá anh qua phương tiện đi lại.
Cuối cùng anh Lâm đến họp lớp bằng xe máy, và phát hiện một nửa lớp cũng vậy. Câu chuyện hay nhất tối đó không phải về xe, mà về một bạn vừa mở tiệm sửa máy nhỏ và đang cần người giới thiệu khách. Bài học không nằm ở chuyện có xe hay không, mà ở chỗ một quyết định tài chính lớn suýt được đưa ra vì một buổi tối vài tiếng.
Bỏ sĩ diện hão từng bước, không cần dằn vặt
Không ai bỏ được sĩ diện trong một ngày, và cũng không cần bỏ sạch. Mục tiêu là để nó thôi điều khiển các quyết định quan trọng:
- Gọi đúng tên. Trước một khoản chi lớn hoặc một lời nhận việc, tự hỏi: mình làm vì cần hay vì sợ bị nhìn khác đi?
- Đặt ngưỡng trước. Quyết định sẵn mức chi cho ăn uống, quà cáp, đồ dùng mỗi tháng khi đang bình tĩnh, không quyết lúc đang đứng trước người khác.
- Chuẩn bị câu nói sẵn. "Tháng này mình đang để dành cho việc khác", "Để em xem lịch rồi báo lại", "Em chưa hiểu chỗ này, anh nói lại giúp em". Có câu sẵn thì đỡ lúng túng.
- Tập hỏi một câu mỗi ngày. Ở chỗ làm, cố ý hỏi một điều mình chưa rõ. Sau vài tuần sẽ thấy không ai coi thường người hỏi đúng chỗ.
- Tập nhận một lỗi nhỏ. "Chỗ này là em sót", nói xong thì sửa. Mỗi lần nhận lỗi nhỏ suôn sẻ làm lần sau dễ hơn.
- Chọn người để gần. Ở cạnh những người không đo nhau bằng đồ đạc giúp bớt áp lực hơn mọi lời tự nhủ.
- Ghi lại cái được. Sau một tháng, nhìn lại số tiền giữ được, những điều đã học được nhờ dám hỏi. Cái được cụ thể giúp thói quen mới đứng vững.
Nếu áp lực bằng người kéo theo nợ nần khó trả hoặc căng thẳng kéo dài ảnh hưởng tới giấc ngủ, công việc, nên nói chuyện với người thân tin cậy hoặc tìm gặp chuyên gia tư vấn tâm lý, tư vấn tài chính.
Sĩ diện vừa đủ: khi chút biết ngượng lại có ích
Bỏ sĩ diện hão không có nghĩa là thôi quan tâm người khác nghĩ gì. Một người hoàn toàn không biết ngượng sẽ dễ làm những việc gây phiền cho người xung quanh: nói to nơi công cộng, xả rác, nợ không trả mà vẫn thản nhiên. Chút ý thức về cái nhìn của cộng đồng là một trong những thứ giữ con người ở trong khuôn phép, nhất là khi không có luật lệ nào nhắc.
Ranh giới nằm ở chỗ cái ngượng ấy hướng về đâu. Ngượng vì mình làm điều sai, làm phiền người khác là cái ngượng có ích: nó đẩy mình sửa. Ngượng vì mình nghèo hơn, chậm hơn, ít đồ hơn người khác là cái ngượng vô ích: nó đẩy mình che giấu và chạy theo. Người xưa gọi cái ngượng thứ nhất là biết liêm sỉ, còn cái thứ hai chính là sĩ diện hão.
Vì vậy câu hỏi đáng đặt không phải "mình có sĩ diện không", mà là "mình đang ngượng vì điều gì". Nếu là vì một hành vi, hãy sửa hành vi. Nếu là vì một hoàn cảnh không phải lỗi của mình, hãy thôi gánh nó trước mặt người khác. Tách được hai loại ngượng này, người ta vừa giữ được nết, vừa sống nhẹ hơn hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Sĩ diện và lòng tự trọng khác nhau thế nào?
Lòng tự trọng là giữ mình theo chuẩn mực của chính mình, nên nó vẫn đứng vững khi không ai nhìn. Sĩ diện là giữ hình ảnh trước người khác, nên nó chỉ hoạt động khi có người nhìn. Người tự trọng vẫn nói được "mình chưa biết" mà không thấy nhỏ đi; người sĩ diện thì khó nói câu đó.
Vì sao người lớn tuổi hay sĩ diện hơn?
Không hẳn người lớn tuổi sĩ diện hơn, nhưng họ thường đã ở lâu trong một cộng đồng gắn bó, nơi lời bàn tán có sức nặng. Họ cũng có thể ngại thừa nhận mình không theo kịp điều mới. Con cháu giúp được bằng cách hướng dẫn riêng, kiên nhẫn, không làm ông bà lúng túng trước người khác.
Có nên nói thẳng khi thấy bạn bè sĩ diện hão?
Nói thẳng dễ làm bạn tự ái và phản ứng ngược. Hiệu quả hơn là hỏi về điều cụ thể ở chỗ riêng, như "khoản trả góp này có làm cậu kẹt không", và chia sẻ cách mình đã tự cân nhắc trong trường hợp tương tự. Người ta dễ đổi khi tự nhìn ra hơn là khi bị chỉ ra.
Bỏ sĩ diện có làm mình bị coi thường không?
Thường là ngược lại. Người dám hỏi, dám nhận sai, dám nói "mình không kham nổi" được tin cậy hơn vì lời họ nói phản ánh đúng thực tế. Có thể có vài người đánh giá theo vẻ ngoài, nhưng đó hiếm khi là những người quan trọng nhất trong đời mình.
Sĩ diện hão có phải là một bệnh tâm lý không?
Không. Sĩ diện là một thói quen ứng xử ai cũng có ở mức nào đó, không phải chẩn đoán y khoa. Tuy vậy, nếu nỗi sợ bị đánh giá mạnh đến mức né tránh giao tiếp, mất ngủ, hoặc kéo theo nợ nần khó kiểm soát, nên gặp chuyên gia tâm lý để được trao đổi cụ thể.
Mạng xã hội làm sĩ diện nặng thêm thế nào?
Mạng xã hội cho mình thấy liên tục phần đẹp nhất của đời người khác và mở rộng vòng so sánh tới hàng trăm người. Bớt thời gian lướt, bỏ theo dõi những trang khiến mình thấy thiếu thốn, và nhắc mình rằng mỗi tấm ảnh chỉ là một khoảnh khắc được chọn lọc sẽ giúp giảm áp lực.