Khi con được giải, cha mẹ nên nói về việc con đã làm và đã học, không nói về con là "giỏi nhất" hay hơn bạn nào; khi con không được giải, cha mẹ nên ghi nhận cảm xúc của con trước, rồi mới nói về điều con đã cố gắng và điều con muốn thử tiếp. Hai tình huống có chung một nguyên tắc: giải thưởng là thông tin về một lần thi, không phải là giá trị của con.
Bài này dành cho cha mẹ có con ở tuổi mẫu giáo đến hết phổ thông, khi con bắt đầu tham gia các cuộc thi ở trường, ở câu lạc bộ, ở khu phố. Bài không chấm điểm, không xếp hạng trẻ, không bàn chọn cuộc thi nào; chỉ bàn cách nói và cách làm của người lớn quanh khoảnh khắc được giải và không được giải.
Lời khen hướng vào việc làm, không vào nhãn dán
Năm 1998, Claudia Mueller và Carol Dweck công bố một loạt thí nghiệm với trẻ em cuối tiểu học. Trẻ làm một bài đố, rồi được khen theo hai cách: một nhóm được khen về trí thông minh ("con thông minh thật"), một nhóm được khen về nỗ lực ("con đã cố gắng thật"). Sau đó, khi gặp bài khó hơn và làm không tốt, nhóm được khen thông minh có xu hướng chọn bài dễ hơn ở lượt sau, kém thích thú hơn, và có trẻ còn nói quá kết quả của mình. Nhóm được khen nỗ lực có xu hướng chọn bài khó để học thêm.
Bài học cho chuyện giải thưởng khá rõ. Khi con được giải và cha mẹ nói "con giỏi nhất lớp", con nhận một nhãn dán. Nhãn dán đó dễ chịu, nhưng cũng dễ vỡ: lần sau không được giải, con hiểu là mình không còn giỏi nữa. Khi cha mẹ nói "con đã luyện bài này cả tháng, mẹ thấy con sửa đi sửa lại đoạn khó", con nhận được sự ghi nhận về việc mình làm, thứ không mất đi dù lần sau kết quả ra sao.
Các nghiên cứu sau này về tư duy phát triển cho kết quả không đồng nhất ở quy mô lớn, và không nên coi một câu khen là phép màu. Nhưng nguyên tắc "khen việc làm cụ thể hơn khen phẩm chất cố định" được nhiều nhà giáo dục và tâm lý học trẻ em đồng thuận, và nó đặc biệt hợp với chuyện giải thưởng.
Câu nói khi con được giải: nên và nên tránh
Các câu mẫu dưới đây áp cho mọi lứa tuổi, điều chỉnh lời theo tuổi con.
| Nên tránh | Vì sao | Nên nói |
|---|---|---|
| "Con giỏi nhất lớp!" | Gắn giá trị của con với thứ hạng, ngầm so với bạn | "Mẹ thấy con đã tập bài này rất nhiều buổi" |
| "Đấy, con hơn bạn Minh rồi nhé" | Biến thành công của con thành thất bại của bạn | "Con thấy phần nào con làm tốt hơn lần trước?" |
| "Con phải giữ giải này năm sau" | Đặt gánh nặng lên một niềm vui | "Con thích nhất điều gì khi làm bài này?" |
| "Bố biết con thông minh mà" | Khen phẩm chất cố định, dễ vỡ khi thua | "Con đã nghĩ ra cách vẽ cái cây đó thế nào?" |
| Đăng ảnh giấy khen kèm lời khoe | Con học rằng giải là để khoe | Chụp ảnh cùng con, giữ trong nhà, hỏi con có muốn chia sẻ không |
Cột cuối có điểm chung: hỏi con, và nói về quá trình. Câu hỏi giúp con tự nhìn vào việc mình làm, thay vì chỉ nghe lời đánh giá của người lớn. Khi con tự nói ra điều mình đã làm tốt, sự ghi nhận đó bền hơn bất cứ lời khen nào.
Khi con không được giải: những bước trong ngày hôm đó
Khoảnh khắc ngay sau khi biết kết quả quyết định nhiều điều con học được. Các bước dưới giúp cha mẹ không phản ứng vội.
- Ở bên con trước, nói sau. Một cái ôm, một cái vỗ vai, ngồi cạnh con, nhiều khi đủ trong những phút đầu.
- Gọi tên cảm xúc của con: "Con buồn vì không được giải, đúng không?" Không vội nói "có gì đâu mà buồn".
- Nghe con kể, kể cả khi con đổ lỗi cho giám khảo, cho bạn. Đừng sửa ngay; con cần được nghe trước.
- Khi con đã dịu, nói về điều con đã làm: "Mẹ thấy con đã đứng lên hát trước cả trường, lần trước con còn không dám."
- Không phân tích lỗi trong ngày hôm đó. Nếu con muốn rút kinh nghiệm, để vài hôm sau.
- Hỏi con muốn làm gì tiếp: thử lại, thử cái khác, hay nghỉ. Tôn trọng câu trả lời của con.
Bước hai và ba thường bị bỏ qua vì cha mẹ muốn con hết buồn nhanh. Nhưng trẻ cần học rằng buồn khi thua là bình thường, và cảm xúc đó được người lớn chấp nhận. Một đứa trẻ bị bảo "không được buồn" sẽ học cách giấu cảm xúc, chứ không học cách đi qua nó.
Điều chỉnh theo lứa tuổi
Tuổi mẫu giáo
Trẻ nhỏ chưa hiểu rõ tiêu chí, chỉ biết bạn có quà còn mình không có. Ở tuổi này, cha mẹ nói đơn giản, ôm con, và chuyển sự chú ý sang niềm vui của việc đã làm: "Con vẽ con mèo này đẹp ghê, con kể mẹ nghe con mèo đang làm gì?" Tránh giải thích dài về công bằng hay thua thắng.
Tuổi tiểu học
Trẻ bắt đầu so sánh mình với bạn và để ý thứ hạng. Đây là tuổi quan trọng để tách "kết quả một lần thi" khỏi "con là ai". Cha mẹ nên giải thích rằng mỗi cuộc thi có tiêu chí riêng, và giám khảo nhìn một số thứ nhất định. Kể cho con nghe về một lần chính cha mẹ không được giải cũng giúp con thấy chuyện đó bình thường.
Tuổi trung học
Con lớn rồi, không cần cha mẹ an ủi kiểu trẻ nhỏ, đôi khi còn khó chịu nếu bị an ủi quá. Cha mẹ nên hỏi con muốn được nói chuyện hay muốn yên tĩnh. Tôn trọng cách con tự xử lý, nhưng để ý nếu thất vọng kéo dài, con thu mình, bỏ những việc trước đây thích. Khi đó, trò chuyện nhẹ nhàng, và nếu cần, tìm sự hỗ trợ từ thầy cô hoặc chuyên gia tâm lý học đường.
Một buổi tối sau cuộc thi: hai cách nói chuyện
Cách thứ nhất
Bé Na (giả định, học lớp ba) về nhà sau cuộc thi kể chuyện của trường, không được giải. Mẹ hỏi ngay: "Thế ai được giải nhất? Sao con không được?" Na kể tên bạn được giải. Mẹ nói: "Bạn ấy học thêm nhiều mà. Lần sau con cũng phải cố như thế." Na im lặng, ăn cơm xong đi ngủ sớm. Tuần sau, cô giáo hỏi ai muốn thi tiếp, Na không giơ tay.
Cách thứ hai
Cũng buổi tối đó, mẹ hỏi: "Hôm nay con kể chuyện thế nào, con thấy sao?" Na nói con quên một đoạn, buồn lắm. Mẹ ôm Na, nói quên một đoạn mà vẫn kể tiếp được là giỏi rồi, mẹ thích nhất chỗ con giả giọng con cáo. Na cười, kể lại đoạn đó cho cả nhà nghe. Tuần sau, Na hỏi mẹ có thể tập kể chuyện mới không. Kết quả cuộc thi không đổi; điều Na mang theo thì khác hẳn.
Những điều cha mẹ nên tránh
So con với anh chị em, bạn bè. "Chị con năm ngoái được giải nhất đấy." Câu này đặt con vào một bảng xếp hạng trong chính gia đình mình, và cả hai đứa trẻ đều chịu thiệt: một đứa thấy mình kém, một đứa thấy mình phải giữ vị trí.
Trách giám khảo, trách bạn trước mặt con. Có thể cha mẹ thấy kết quả chưa công bằng, nhưng nói trước mặt con dạy con đổ lỗi. Nếu thật sự có vấn đề, trao đổi riêng với nhà trường.
Thưởng tiền, quà lớn cho giải. Gắn phần thưởng vật chất lớn vào giải thưởng biến hoạt động con thích thành việc làm để lấy quà. Một bữa ăn chung, một lời ghi nhận, một buổi đi chơi đủ để mừng.
Treo giấy khen của một con, không có gì của con kia. Nếu muốn trưng, trưng những thứ của mọi đứa con, kể cả bức tranh, sản phẩm không được giải. Hoặc mỗi con một hộp kỷ niệm riêng.
Đăng kết quả của con lên mạng mà không hỏi con. Trẻ lớn có thể không muốn bạn bè, họ hàng biết. Hỏi con trước khi chia sẻ, và nhớ rằng những đứa trẻ không được giải cũng có cha mẹ đang đọc.
Ép con dự thi liên tục để có giải. Mục đích của cuộc thi là dịp học và chơi, không phải để gom danh hiệu. Khi con không còn thích, tôn trọng mong muốn nghỉ của con.
Dạy con chúc mừng bạn và nhận lời chúc mừng
Khi bạn của con được giải, đó là dịp dạy con chúc mừng người khác. Cha mẹ làm mẫu trước: chúc mừng bạn và gia đình bạn một cách tự nhiên, cụ thể. Sau đó, ở nhà, hỏi con thấy bạn làm tốt ở chỗ nào. Không ép con phải vui, nhưng giúp con thấy rằng có thể vừa buồn cho mình vừa mừng cho bạn.
Khi con được giải, dạy con nhận lời chúc mừng bằng một câu cảm ơn đơn giản, không khoe, không chối. Nếu bạn con không được giải, nhắc con nhẹ nhàng rằng bạn có thể đang buồn, và không nên nhắc mãi đến giải trước mặt bạn. Đây là những bài học về sự tử tế, có giá trị lâu dài hơn chính giải thưởng.
Một thói quen gia đình hữu ích: sau mỗi cuộc thi, dù được giải hay không, cả nhà cùng kể một điều mình thấy hay ở phần thi của người khác. Thói quen này dạy con nhìn thấy cái tốt ở người khác, và làm cho chuyện được giải hay không trở nên nhẹ nhàng hơn.
Khi con được giải nhiều: giữ cho con không bị định nghĩa bởi giải
Có những đứa trẻ thường xuyên được giải, và chính chúng cũng cần được quan tâm. Khi được giải trở thành điều quen thuộc, trẻ có thể bắt đầu sợ thua, né những thử thách mới, hoặc tin rằng giá trị của mình nằm ở danh hiệu. Cha mẹ để ý những dấu hiệu như con không dám thử môn mới vì sợ không giỏi, con lo lắng quá mức trước mỗi cuộc thi.
Cách giúp: khuyến khích con thử những hoạt động không có giải, không có thứ hạng, chỉ để vui. Nói chuyện với con về những thứ con thích ngoài thành tích. Và nhắc con, bằng hành động hơn lời nói, rằng cha mẹ thương con không vì giải thưởng. Một đứa trẻ cảm thấy được thương vô điều kiện sẽ dám thua, và chính vì dám thua mà dám thử.
Cũng nên để ý anh chị em của đứa trẻ hay được giải. Trong nhà có một đứa liên tục mang giấy khen về, những đứa còn lại dễ cảm thấy mình đứng sau, dù cha mẹ không nói gì. Dành thời gian riêng cho từng con, quan tâm đến những điều mỗi con thích, giúp không đứa nào bị định nghĩa bằng việc có hay không có giải.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho con tham gia cuộc thi khi biết con khó được giải không?
Có, nếu con muốn. Cuộc thi là dịp học, gặp bạn, làm quen với áp lực một cách vừa phải. Trước khi thi, nói với con mục tiêu là làm hết sức và học được điều mới, không phải giải. Nếu con không muốn thi, không ép.
Con khóc nhiều khi không được giải, có nên lo không?
Khóc khi thất vọng là phản ứng bình thường, nhất là ở trẻ nhỏ. Ở bên con, để con khóc, rồi trò chuyện khi con dịu. Chỉ nên lo nếu buồn bã kéo dài nhiều ngày, con bỏ ăn, mất ngủ, hay thu mình; khi đó nên trao đổi với thầy cô hoặc chuyên gia.
Con được giải rồi kiêu, coi thường bạn thì làm gì?
Nói chuyện riêng với con, nhẹ nhàng nhưng rõ ràng. Hỏi con thấy bạn cảm thấy thế nào khi nghe con nói vậy. Nhắc con về những người đã giúp con, và về những lần con không được giải. Đừng mắng con trước mặt bạn bè.
Có nên thưởng tiền khi con được giải không?
Không nên gắn tiền với giải thưởng như một quy tắc, vì con dễ coi hoạt động là việc để lấy tiền. Mừng bằng một bữa ăn, một buổi đi chơi, hoặc một món nhỏ con cần cho sở thích đó thì phù hợp hơn. Quan trọng nhất vẫn là lời ghi nhận cụ thể.
Con hỏi vì sao bạn được giải mà con không được thì trả lời sao?
Trả lời trung thực, theo tiêu chí nếu biết. Ví dụ, giám khảo năm nay chú ý nhiều đến phần ý tưởng, bạn có ý tưởng rất mới. Tránh nói vì bạn giỏi hơn con. Sau đó hỏi con có muốn thử phát triển phần đó không, nếu con muốn.