Chúc mừng thật lòng khi mình không được giải không đòi hỏi mình phải hết buồn; nó chỉ cần tách hai việc: thừa nhận với chính mình cảm giác chạnh lòng, và nói với người kia một lời chúc mừng cụ thể về điều họ đã làm. Lời chúc mừng cụ thể nghe thật hơn lời chúc mừng nồng nhiệt, và dễ nói hơn khi trong lòng còn ngổn ngang.
Bài này giải thích vì sao người gần mình thành công lại khó chịu hơn người xa, phân biệt kiểu ghen tị thúc mình cố gắng với kiểu ghen tị muốn kéo người khác xuống, đưa câu chúc mừng mẫu, và cách giữ quan hệ trong những tuần sau đó.
Vì sao người gần mình được giải lại khó chịu hơn
Nhà tâm lý học Abraham Tesser đề xuất mô hình duy trì sự tự đánh giá, trình bày đầy đủ năm 1988. Theo mô hình này, cảm giác của mình khi người khác thành công phụ thuộc vào hai yếu tố: người đó gần mình đến đâu, và lĩnh vực họ thành công có quan trọng với mình không. Khi một người xa lạ đoạt giải ở lĩnh vực mình không quan tâm, mình chẳng thấy gì. Khi một người bạn thân đoạt giải ở lĩnh vực mình không theo, mình thấy tự hào lây. Nhưng khi một đồng nghiệp gần gũi đoạt giải đúng ở việc mình cũng làm và cũng muốn giỏi, mình dễ thấy bị so sánh.
Mô hình này giải thích vì sao chạnh lòng khi đồng nghiệp ngồi cạnh được giải là phản ứng rất người, không phải dấu hiệu mình xấu tính. Nó cũng giải thích vì sao lời chúc mừng khó nói nhất lại là lời chúc dành cho người mình quý nhất ở chỗ làm.
Hiểu cơ chế này giúp bớt tự trách. Mình không cần phải hết chạnh lòng mới chúc mừng được. Cảm xúc và hành vi có thể tách nhau: cảm xúc là của mình, cần thời gian; hành vi chúc mừng là phép lịch sự và là cách giữ quan hệ, làm được ngay.
Hai kiểu ghen tị
Các nhà tâm lý học van de Ven, Zeelenberg và Pieters (2009) phân biệt hai kiểu ghen tị có cảm giác ban đầu giống nhau nhưng dẫn đến hành vi khác hẳn. Nhận ra mình đang ở kiểu nào giúp chọn hướng đi.
| Ghen tị thúc đẩy | Ghen tị kéo xuống | |
|---|---|---|
| Câu trong đầu | "Mình cũng muốn làm được như thế" | "Sao người đó lại được, chắc có gì khuất tất" |
| Hướng chú ý | Vào cách người kia đã làm | Vào khuyết điểm của người kia |
| Hành vi thường đi kèm | Học hỏi, cố gắng hơn | Nói xấu, hạ thấp, tìm lỗi |
| Hệ quả với quan hệ | Giữ được, có khi gần hơn | Xấu đi, mất lòng tin |
| Hệ quả với mình | Tiến bộ | Cay đắng, mất uy tín |
Cảm giác ban đầu của cả hai kiểu đều là khó chịu. Điểm rẽ nằm ở câu hỏi mình tự đặt ra sau đó: "người ấy đã làm gì" hay "người ấy có gì sai". Chủ động đặt câu hỏi thứ nhất là cách đưa ghen tị sang hướng có ích.
Chúc mừng thật lòng khi trong lòng còn ngổn ngang
Không cần chờ hết buồn. Các bước dưới giúp nói một lời chúc mừng thật mà không phải giả vờ.
- Thừa nhận với chính mình: "mình đang chạnh lòng". Không cần nói với ai, chỉ cần không chối với chính mình.
- Tìm một điều cụ thể người kia đã làm mà mình thật sự thấy đáng ghi nhận. Gần như luôn có ít nhất một điều.
- Chúc mừng ngắn, nhắc đến điều cụ thể đó: "Chúc mừng chị, cái cách chị xử lý vụ khách khiếu nại tháng Ba em thấy hay thật."
- Không thêm những câu tự hạ ("chị xứng đáng hơn em nhiều") hay câu bóng gió ("lần này chị may đấy").
- Rút lui đúng lúc. Không cần ở lại buổi ăn mừng quá lâu nếu mình chưa sẵn sàng.
Bước hai là bước làm lời chúc mừng thành thật. Khi mình nói về một việc cụ thể mình thật sự thấy hay, giọng nói tự nhiên, không gượng. Lời chúc mừng nồng nhiệt nhưng chung chung thì dễ lộ sự gượng ép, nhất là với người hiểu mình.
Câu chúc mừng mẫu cho từng quan hệ
Đồng nghiệp ngang hàng, cùng được đề cử
"Chúc mừng anh nhé. Dự án kho của anh năm nay đúng là làm thay đổi cách cả phòng làm việc." Ngắn, cụ thể, không nhắc đến việc mình cũng được đề cử. Nếu muốn, sau đó thêm một câu vui: "Năm sau em phải học anh mấy chiêu", câu này chỉ nên nói khi mình đã thoải mái, để không nghe như mỉa.
Bạn thân ở chỗ làm
Với bạn thân, có thể thật hơn: "Chúc mừng mày, tao mừng thật đấy, dù cũng hơi tiếc cho mình." Thừa nhận nhẹ cảm xúc của mình với người thân lại làm lời chúc mừng đáng tin hơn. Nhưng chỉ nói khi biết người kia sẽ hiểu đúng ý, và không biến lời chúc thành chuyện của mình.
Người mình không hợp tính
"Chúc mừng chị." Một câu, lịch sự, đủ. Không cần giả vờ thân thiết. Nếu có điều cụ thể thật sự đáng ghi nhận ở việc họ làm, nói thêm một câu; nếu không, giữ ngắn gọn. Lịch sự với người mình không hợp không phải là đạo đức giả, mà là giữ phẩm cách của chính mình.
Cấp dưới của mình được giải
Người quản lý đôi khi chạnh lòng khi cấp dưới được ghi nhận ở việc mình cũng làm. Đây là lúc cần làm gương rõ nhất: chúc mừng công khai, nói cụ thể về việc cấp dưới đã làm, và không nhận phần công của họ. Thành công của người trong nhóm là thành công của người dẫn nhóm theo cách đúng đắn nhất.
Những câu chúc mừng làm hỏng quan hệ
"Chúc mừng nhé, lần này may thật." Quy thành công của người khác cho may mắn là cách nhanh nhất làm lời chúc mừng thành lời chê. Người nghe nhớ chữ "may", không nhớ chữ "chúc mừng".
"Ừ, giải đó năm nay dễ mà." Hạ thấp giải để giảm cảm giác của mình là kiểu ghen tị kéo xuống điển hình. Người nghe và người xung quanh đều nhận ra.
"Chúc mừng, giờ thì khao đi chứ." Câu này phổ biến và thường vô hại giữa người thân thiết, nhưng nếu là câu duy nhất mình nói thì người kia thấy thành công của họ chỉ là cái cớ để ăn uống.
"Chúc mừng, chắc sếp quý lắm." Ngầm nói giải có được nhờ quan hệ. Kể cả khi nói đùa, câu này gieo nghi ngờ và làm tổn thương danh dự người nhận.
Im lặng hoàn toàn. Không chúc mừng khi cả phòng đều chúc là một thông điệp rõ ràng. Một câu ngắn vẫn hơn im lặng.
Hai tình huống giả định
Hai thợ cùng tiệm, một người được giải tay nghề
Tiệm tóc của chị Phương (giả định) có hai thợ chính là Mai và Trâm, làm cùng nhau năm năm. Mai được giải tay nghề ở một cuộc thi của hội nghề địa phương. Trâm không dự vì bận con nhỏ, nhưng vẫn chạnh lòng khi khách cứ hỏi "chị nào là chị được giải". Trâm chúc mừng Mai ngay hôm đó, nói rằng kiểu cắt tầng của Mai đúng là không ai trong tiệm làm được. Vài tuần sau, Trâm nhờ Mai chỉ lại kiểu cắt đó. Mai chỉ rất nhiệt tình, và hai người bắt đầu chia nhau khách theo thế mạnh. Ghen tị ở đây đã thành một cuộc học hỏi.
Hai nhân viên kinh doanh cùng nhóm
Ở một công ty nhỏ (giả định), Hùng và Tín cùng được đề cử nhân viên xuất sắc năm. Tín được chọn. Hùng chúc mừng, nhưng những ngày sau bắt đầu nói với người khác rằng Tín có khách lớn là nhờ được giao vùng tốt. Câu chuyện đến tai Tín và người quản lý. Hùng mất nhiều hơn một danh hiệu: anh mất sự tin cậy của cả nhóm. Nếu có điều chưa công bằng trong việc chia vùng, cách đúng là nêu với người quản lý như một góp ý về cách phân việc, không gắn với người được giải.
Khi người được giải là người thân trong nhà
Anh chị em, vợ chồng cùng nghề
Mô hình của Tesser cho thấy so sánh trong cùng lĩnh vực với người gần gũi là khó nhất, và không ai gần bằng người trong nhà. Anh em cùng làm nghề, vợ chồng cùng ngành, khi một người được ghi nhận, người kia có thể chạnh lòng mà không dám nói vì sợ bị coi là nhỏ nhen trong gia đình.
Cách giữ được cả niềm vui lẫn hoà khí: người được giải chia sẻ niềm vui mà không biến nó thành chủ đề duy nhất trong nhà; người không được giải chúc mừng thật lòng và, nếu cần, nói nhẹ cảm giác của mình vào lúc thích hợp. Cha mẹ, ông bà nên tránh so sánh trước mặt cả hai, kiểu "thằng anh được giải rồi, còn em thì sao".
Họ hàng, con cái nhà người quen
Trong dịp họ hàng tụ họp, chuyện con nhà này được giải, cháu nhà kia đỗ cao thường được nhắc tới. Người lớn chúc mừng một câu, cụ thể và ngắn, rồi chuyển chuyện. Tránh nhân dịp đó quay sang hỏi con mình "còn con thì sao". Đứa trẻ không được giải nghe câu đó sẽ nhớ lâu hơn mọi lời chúc mừng dành cho người khác.
Những tuần sau: giữ quan hệ và đưa ghen tị thành việc có ích
Sau lời chúc mừng, cảm giác chạnh lòng có thể còn kéo dài vài ngày, vài tuần. Không cần tránh mặt người kia, cũng không cần cố tỏ ra thân hơn bình thường. Cứ làm việc như trước. Nếu trong lúc làm việc, có dịp hỏi người kia về cách họ đã làm một phần việc được ghi nhận, hãy hỏi. Câu hỏi đó vừa là học hỏi thật, vừa là một sự ghi nhận nữa dành cho họ, và thường làm khoảng cách nhỏ lại.
Đưa ghen tị thành việc có ích nghĩa là dùng nó làm thông tin: điều mình chạnh lòng cho thấy điều mình muốn. Nếu mình chạnh lòng vì đồng nghiệp được ghi nhận ở việc chăm sóc khách hàng, có lẽ đó là điều mình cũng muốn làm tốt. Đặt một mục tiêu nhỏ cho chính mình ở đúng chỗ đó, so với chính mình, không so với người kia.
Nếu cảm giác ghen tị cứ quay lại, đi kèm những suy nghĩ tiêu cực về người kia, và bắt đầu ảnh hưởng đến công việc hay giấc ngủ, đó là lúc nên nói chuyện với một người tin cậy, hoặc một chuyên gia tâm lý. Có khi chuyện không được giải chỉ là lớp ngoài của một nỗi lo lớn hơn về chỗ đứng của mình.
Câu hỏi thường gặp
Chúc mừng mà trong lòng không vui có phải là giả dối không?
Không. Chúc mừng là phép lịch sự và là sự ghi nhận việc người kia đã làm, không phải lời tuyên bố về cảm xúc của mình. Nếu lời chúc nói về điều cụ thể mình thật sự thấy đáng ghi nhận, nó là thật, dù trong lòng vẫn còn chạnh lòng.
Có nên nói với người được giải là mình cũng buồn vì không được không?
Thường không cần, trừ với bạn rất thân, và nói nhẹ nhàng. Trong ngày vui của họ, nói về nỗi buồn của mình có thể làm họ khó xử. Nỗi buồn của mình nên chia sẻ với người khác, ở lúc khác.
Ghen tị với đồng nghiệp có phải là xấu không?
Cảm giác ghen tị tự nó là phản ứng tự nhiên khi bị so sánh. Điều quyết định là mình làm gì với nó: học hỏi và cố gắng thì có ích; hạ thấp, nói xấu thì gây hại. Nhận ra và đặt tên cho cảm giác là bước đầu để chọn hướng đúng.
Người được giải khoe quá nhiều thì phải làm sao?
Vẫn chúc mừng một lần là đủ. Không cần đáp lại mọi lần họ nhắc. Nếu việc khoe làm ảnh hưởng không khí làm việc, có thể góp ý nhẹ riêng với họ, hoặc để người quản lý xử lý. Đừng biến chuyện đó thành cái cớ để nói xấu.
Có nên đi dự buổi ăn mừng của người được giải không?
Nên đi nếu được mời, dù ngắn. Đi một lúc, chúc mừng, rồi về sớm nếu cần, tốt hơn là vắng mặt. Vắng mặt trong dịp mọi người đều có mặt thường bị đọc thành thông điệp, dù mình không có ý đó.