Phần lớn những lời vinh danh bạn thấy trên mạng thuộc một trong ba loại: ghi nhận của một bên độc lập có phương pháp rõ ràng, nội dung quảng cáo được trình bày như tin tức hay danh sách, và danh xưng do chính người đó tự đặt. Ba loại trông khá giống nhau trên màn hình điện thoại; cách phân biệt là hỏi ai lập ra, theo cách nào, và có ai trả tiền để có mặt ở đó không.
Bài này giúp người đọc nhận ra bài tôn vinh trả tiền, đọc một danh sách "top" cho đúng, hiểu những danh xưng tự đặt trong tiểu sử mạng xã hội, và cân nhắc khi chính mình được mời lên danh sách hay viết bài chân dung. Bài không nêu tên trang, nền tảng, danh sách hay người nào; mọi ví dụ là giả định.
Các dạng vinh danh hay gặp trên mạng
Bảng gom các dạng phổ biến và câu hỏi giúp nhìn ra bản chất của từng dạng:
| Dạng | Trông như | Câu hỏi để nhìn ra bản chất |
|---|---|---|
| Danh sách "top" trên trang tin, trang chuyên đề | Một bảng xếp hạng có uy tín | Ai lập, phương pháp gì, có thu phí để có mặt không? |
| Bài chân dung "doanh nhân tiêu biểu", "gương mặt truyền cảm hứng" | Một bài báo do phóng viên chọn viết | Có nhãn quảng cáo không, có góc nhìn khác ngoài lời nhân vật không? |
| Ảnh chụp giấy chứng nhận từ sự kiện trực tuyến | Bằng chứng được công nhận | Sự kiện là gì, ai cấp, ai cũng tham dự là có không? |
| Danh xưng trong tiểu sử: "chuyên gia hàng đầu", "diễn giả quốc tế" | Một danh hiệu | Ai xếp người đó "hàng đầu"? Dựa vào đâu? |
| Huy hiệu, dấu xác minh trên nền tảng | Chứng nhận chuyên môn | Huy hiệu xác minh danh tính hay xác minh chuyên môn? Có mua được không? |
Câu hỏi ở cột cuối không đòi bạn điều tra lâu. Thường chỉ một hai thao tác là biết được nội dung thuộc loại nào.
Điểm chung của cả năm dạng là chúng mượn hình thức của sự ghi nhận độc lập: bảng xếp hạng, bài báo, giấy chứng nhận, danh hiệu, dấu xác minh. Hình thức thì dễ mượn; thứ không mượn được là một bên thứ ba có phương pháp, chịu trách nhiệm về đánh giá của mình.
Bài tôn vinh: tin tức hay quảng cáo
Bài viết tôn vinh một doanh nhân, một doanh nghiệp có thể là sản phẩm báo chí thật, khi phóng viên tự chọn đề tài, kiểm chứng thông tin, hỏi thêm người khác. Nó cũng có thể là nội dung quảng cáo được trình bày theo hình thức bài báo, do nhân vật hoặc doanh nghiệp trả tiền. Loại thứ hai không sai nếu được ghi rõ là quảng cáo hay thông tin doanh nghiệp; pháp luật về báo chí và quảng cáo nhìn chung yêu cầu phân biệt nội dung quảng cáo với nội dung thông tin, chi tiết theo quy định hiện hành.
Vấn đề nảy sinh khi bài quảng cáo được đọc như tin tức, rồi được chia sẻ như bằng chứng uy tín: "được báo… vinh danh". Người đọc khó phân biệt nếu không để ý. Vài dấu hiệu giúp nhận ra nội dung có khả năng là quảng cáo: giọng văn tán dương liên tục, không có ý kiến nào khác ngoài lời nhân vật và người cùng phe; không có số liệu kiểm chứng độc lập; kết bài có thông tin liên hệ, địa chỉ, lời mời mua; nhãn nhỏ kiểu "thông tin doanh nghiệp", "nội dung tài trợ" ở đầu hoặc cuối bài.
Nhận ra bài là quảng cáo không có nghĩa nội dung sai. Chỉ có nghĩa bạn nên đọc nó như một lời tự giới thiệu, không như một đánh giá độc lập.
Đọc một danh sách "top" trên mạng
Danh sách là dạng nội dung được chia sẻ nhiều nhất, vì dễ đọc và dễ khoe. Trước khi tin, hãy tìm câu trả lời cho:
- Ai lập danh sách? Một tổ chức nghiên cứu, một tờ báo, một nhóm cá nhân, hay chính một công ty truyền thông bán chỗ trên danh sách?
- Phương pháp là gì? Dựa trên số liệu nào, khảo sát bao nhiêu người, ai chấm. Danh sách nghiêm túc thường có một đoạn mô tả phương pháp.
- Có thu phí để có mặt không? Hỏi thẳng hoặc tìm trong điều kiện tham gia.
- Danh sách thật sự có bao nhiêu tên? "Top 10" có khi có hàng chục tên chia theo vô số hạng mục.
- Có cập nhật không? Danh sách nhiều năm trước bị chia sẻ lại như mới.
- Những người có mặt có điểm gì chung ngoài lĩnh vực? Nếu đa số đều là khách hàng của cùng một công ty truyền thông, đó là thông tin.
Một danh sách có phương pháp rõ ràng, công khai và không thu phí có thể rất hữu ích. Một danh sách không trả lời được các câu trên thì chỉ nên đọc như một cách giới thiệu tên tuổi.
Danh xưng tự đặt trong tiểu sử
"Chuyên gia hàng đầu". Hàng đầu theo ai xếp? Nếu không có bên nào xếp, đây là lời tự nhận xét. Không có gì sai khi tự tin, nhưng người đọc nên coi nó là lời tự giới thiệu.
"Diễn giả quốc tế". Có thể chỉ là từng nói ở một sự kiện trực tuyến có người nước ngoài tham dự. Hỏi: nói ở đâu, chủ đề gì, ai mời.
"Top 1", "số 1". Số 1 về gì, đo bằng gì, trong phạm vi nào, năm nào. Không trả lời được thì con số không mang thông tin.
"Được hàng nghìn người tin chọn". Con số không nguồn, không cách đếm, khó kiểm chứng và dễ phóng đại.
"Nhà sáng lập", "chủ tịch". Danh xưng có thể đúng, nhưng của một tổ chức mấy người, hoạt động thế nào? Tên chức vụ không nói lên quy mô hay thành tựu.
"Được báo chí vinh danh". Hỏi: báo nào, bài nào, là tin tức hay nội dung quảng cáo. Một bài trả tiền được nhắc lại thành "được báo chí vinh danh" là cách nâng cấp danh xưng rất hay gặp.
Ảnh sân khấu, cúp và người nổi tiếng: tín hiệu nhìn thấy được
Trên mạng, hình ảnh thuyết phục nhanh hơn chữ. Một bức ảnh đứng trên sân khấu cầm cúp, một bức ảnh chụp cạnh người nổi tiếng, một tấm bằng khung vàng tạo cảm giác "đã được công nhận" ngay lập tức. Nhưng những hình ảnh này nói rất ít: sân khấu có thể thuê, cúp có thể đặt làm, người nổi tiếng có thể là khách mời được trả thù lao dẫn chương trình và chụp ảnh với mọi đơn vị nhận giải.
Điều này không có nghĩa mọi bức ảnh như vậy đều dàn dựng. Nó chỉ nhắc rằng hình ảnh là tín hiệu rẻ, dễ tạo ra, còn những thứ khó làm giả như thể lệ, hội đồng, phương pháp, số liệu kiểm chứng được thì hiếm khi được đăng kèm. Khi thấy nhiều hình ảnh mà ít thông tin, hãy hỏi thông tin.
Với người lớn tuổi trong gia đình hay xem mạng xã hội, đây là điều đáng nói chuyện cùng: một người trông rất thành đạt trên mạng, có nhiều cúp và ảnh với người nổi tiếng, vẫn có thể đang bán một sản phẩm không như lời hứa.
Thay vì nói "người này lừa đấy", hãy rủ người thân cùng tìm xem ngoài những bức ảnh, người đó có thông tin nào kiểm chứng được. Tự tìm ra câu trả lời thuyết phục hơn nhiều so với nghe người khác bảo.
Đọc một trang hồ sơ cá nhân trên mạng trong vài phút
Khi định tin lời khuyên, mua sản phẩm hay đăng ký khoá học của một người nổi trên mạng, đi qua các bước:
- Tách danh xưng tự đặt khỏi thông tin kiểm chứng được: học vị có ngành và nơi cấp, giấy phép hành nghề, công trình, sản phẩm cụ thể.
- Tìm tên người đó kèm những từ như "đánh giá", "phản hồi" để xem trải nghiệm của người khác, chú ý cả ý kiến trái chiều.
- Xem các bài "vinh danh" là tin tức hay quảng cáo theo dấu hiệu ở trên.
- Kiểm tra danh sách "top" mà người đó có mặt.
- Đặt câu hỏi: mình đang tin người này vì điều họ đã làm, hay vì cách họ được trình bày?
Câu hỏi cuối là câu đáng giữ lại nhất. Nó không đòi tra cứu gì, chỉ cần dừng lại một nhịp trước khi quyết định.
Một mẹo nhỏ: viết ra hai cột, cột trái là những gì người đó nói về mình, cột phải là những gì người khác hoặc tài liệu độc lập nói về họ. Nếu cột phải gần như trống, sự nổi tiếng trên mạng của người đó chủ yếu do chính họ tạo ra.
Khi chính bạn được mời lên danh sách hoặc viết bài chân dung
Chủ doanh nghiệp nhỏ, người làm nghề tự do có tiếng một chút thường nhận được lời mời "lên danh sách doanh nhân tiêu biểu", "xuất hiện trong chuyên mục gương mặt truyền cảm hứng". Những câu hỏi ở trên áp dụng y nguyên: ai lập danh sách, phương pháp gì, có thu phí không, bài có được ghi là quảng cáo không.
Nếu quyết định trả tiền cho một bài chân dung, hãy coi đó là quảng cáo và nói đúng như vậy khi chia sẻ: "bài giới thiệu về cửa hàng trên trang…". Đừng chia sẻ kèm chữ "được vinh danh". Khách hàng hiểu chuyện tôn trọng một quảng cáo trung thực hơn một lời vinh danh mà họ biết là đã mua.
Nếu bạn thật sự được một bên độc lập ghi nhận, không phải trả gì, hãy chia sẻ kèm thông tin về cách bạn được chọn. Sự khác biệt đó chính là giá trị của ghi nhận thật, đừng để nó bị lẫn với những lời vinh danh khác.
Khi chia sẻ lời vinh danh của người khác
Mỗi lần bấm chia sẻ là một lần mình bảo lãnh nhẹ cho nội dung đó trước bạn bè. Vài điều nên nhớ:
- Đọc trọn bài trước khi chia sẻ, để ý nhãn quảng cáo.
- Với người quen, chúc mừng là điều tốt; không cần thêm những chữ như "danh giá", "hàng đầu" nếu mình không biết rõ.
- Không chia sẻ lời vinh danh gắn với sản phẩm sức khoẻ, đầu tư mà mình chưa hiểu.
- Nếu phát hiện mình đã chia sẻ một nội dung gây hiểu nhầm, gỡ hoặc ghi chú lại là cách giữ uy tín của chính mình.
- Với nhóm chat gia đình, nhóm bạn có người lớn tuổi, cân nhắc kỹ hơn: những người này thường tin nội dung do con cháu, bạn bè gửi hơn nội dung tự tìm thấy.
Uy tín trên mạng của mỗi người được tạo thành từ những gì họ chia sẻ. Chia sẻ có chọn lọc là một cách nhỏ để giữ chữ tín với bạn bè. Khi một người bạn hỏi lại "bài này có thật không", câu trả lời "mình chưa kiểm, để mình xem" luôn tốt hơn một lời khẳng định vội.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một bài báo là bài quảng cáo?
Tìm nhãn như "thông tin doanh nghiệp", "nội dung tài trợ", "quảng cáo" ở đầu hoặc cuối bài, xem bài có chuyên mục riêng cho nội dung quảng cáo không, và để ý giọng văn: chỉ khen, không có ý kiến khác, kết thúc bằng thông tin liên hệ. Không chắc thì đọc như lời tự giới thiệu.
Dấu xác minh trên mạng xã hội có nghĩa người đó là chuyên gia không?
Thường không. Dấu xác minh trên nhiều nền tảng chủ yếu xác nhận tài khoản thuộc về đúng người hay tổ chức, có nơi còn mua được. Nó không phải đánh giá về chuyên môn hay độ tin cậy của nội dung.
Danh sách "top" do một trang nước ngoài lập có đáng tin hơn không?
Không tự động. Áp dụng cùng câu hỏi: ai lập, phương pháp gì, có thu phí không. Nhiều danh sách bằng tiếng Anh cũng là sản phẩm của các công ty bán chỗ trên danh sách.
Tự xưng "chuyên gia" trên mạng có vi phạm gì không?
Bản thân chữ "chuyên gia" không có định nghĩa pháp lý chung. Rủi ro phát sinh khi danh xưng đi kèm quảng cáo gây nhầm lẫn hoặc khi tư vấn trong lĩnh vực đòi hỏi giấy phép. Chi tiết theo quy định hiện hành.
Có nên báo cáo một bài tôn vinh không ghi nhãn quảng cáo không?
Nếu thấy rõ là quảng cáo trá hình gây hiểu nhầm, có thể dùng chức năng báo cáo của nền tảng hoặc phản ánh tới cơ quan quản lý báo chí, quảng cáo theo quy định hiện hành. Tránh tự kết luận công khai về người trong bài.
Người thân hay chia sẻ bài tôn vinh "chuyên gia" bán sản phẩm sức khoẻ, nên làm gì?
Nói chuyện nhẹ nhàng, cùng xem bài là tin hay quảng cáo, cùng kiểm tra danh xưng. Với sản phẩm sức khoẻ, khuyên người thân hỏi bác sĩ đang điều trị trước khi mua hay dùng.