Tiền mặt linh hoạt và hầu như ai cũng thích, nhưng dễ bị gộp vào chi tiêu hằng tháng rồi quên; hiện vật hay trải nghiệm được nhớ lâu hơn và mang dấu ấn ghi nhận rõ hơn, nhưng dễ chọn sai và không hợp với mọi người. Cách chọn thực tế: tiền cho phần trả công theo công thức đã hứa, hiện vật hoặc cơ hội cho phần ghi nhận một việc cụ thể, và luôn hỏi người nhận khi có thể.
Bài này so sánh hai cách theo nhiều góc, đi qua các dạng thưởng không bằng tiền hay bị bỏ quên như ngày nghỉ, cơ hội học, dụng cụ nghề, và đưa ra cách chọn theo dịp và theo người. Mọi con số trong bài là ví dụ giả định. Các vấn đề thuế, kế toán liên quan đến thưởng thì nên hỏi người làm kế toán hoặc xem quy định hiện hành.
So sánh tiền mặt và hiện vật
Bảng dưới tổng hợp ưu nhược điểm thường gặp. Không có lựa chọn đúng cho mọi trường hợp; bảng giúp thấy mình đang đổi cái gì lấy cái gì.
| Tiêu chí | Tiền mặt | Hiện vật, trải nghiệm |
|---|---|---|
| Người nhận dùng thế nào | Tuỳ ý, hợp mọi nhu cầu | Theo món được chọn, có thể không hợp |
| Mức nhớ lâu | Thấp, dễ hoà vào chi tiêu | Cao hơn nếu món quà gắn với một câu chuyện |
| Dấu ấn ghi nhận | Yếu nếu không kèm lời nói | Rõ hơn, "món này là vì việc đó" |
| Dễ so sánh, dễ tính toán | Rất dễ, ai cũng biết giá trị | Khó so hơn, ít gây so bì trực tiếp |
| Rủi ro | Thành lệ, thành "phần lương" | Chọn sai gu, gây cảm giác bị áp đặt |
| Công sức người trao | Ít | Nhiều, phải hiểu người nhận |
Hàng "dễ so sánh" có hai mặt. Tiền dễ so nên công bằng hơn khi trả theo công thức, nhưng cũng dễ gây so bì khi trao tuỳ hứng. Hiện vật khó quy ra tiền nên ít bị so, phù hợp cho phần ghi nhận mang tính tượng trưng.
Vì sao tiền thưởng hay bị quên dù ai cũng thích
Hỏi nhân viên thích tiền hay quà, đa số chọn tiền. Điều đó hợp lý: tiền dùng được cho mọi việc, từ trả nợ đến mua thứ mình cần. Nhưng khi hỏi lại sau vài tháng xem họ nhớ gì về lần được thưởng, tiền thường mờ nhạt hơn. Khoản tiền đã nhập vào tiền chợ, tiền học của con, không còn gắn với việc được thưởng.
Các nhà kinh tế học hành vi gọi hiện tượng gần với điều này là kế toán tâm lý: người ta chia tiền vào các "ngăn" trong đầu. Tiền thưởng chuyển vào cùng tài khoản lương dễ rơi vào ngăn chi tiêu thường ngày. Một món đồ hay một chuyến đi thì tách riêng, có tên gọi, có kỷ niệm. Đây không phải lý do để bỏ tiền thưởng, mà là lý do để kèm lời ghi nhận và cân nhắc hình thức khi mục đích là để người nhận nhớ.
Một cách dung hoà nhiều cơ sở dùng: vẫn thưởng tiền, nhưng trao riêng (phong bì hoặc chuyển khoản có ghi rõ nội dung) và kèm một lá thư hay một câu nói kể lại việc được thưởng. Tiền vẫn linh hoạt, mà khoảnh khắc trao vẫn có ý nghĩa.
Các dạng thưởng không bằng tiền hay bị bỏ quên
Ngày nghỉ có lương. Với người làm ca, làm mùa cao điểm, một ngày nghỉ có lương được chọn ngày thường quý hơn khoản tiền tương đương. Nó trả lại thời gian cho gia đình, thứ không mua được.
Quyền chọn ca, chọn lịch. Cho người được ghi nhận ưu tiên chọn ca tháng tới, hay được nghỉ đúng dịp quan trọng của gia đình. Gần như không tốn chi phí với cơ sở, nhưng có giá trị lớn với người nhận.
Dụng cụ nghề tốt hơn. Với thợ, một bộ dụng cụ tốt là thứ dùng hằng ngày và mỗi lần cầm lên lại nhớ vì sao mình có nó. Chọn đúng loại người đó cần, nên hỏi trước.
Cơ hội học thêm. Một khoá học ngắn, một buổi đi học việc ở cơ sở khác, một cuốn sách nghề. Thưởng kiểu này nói rằng cơ sở tin vào sự phát triển của người đó.
Việc có trách nhiệm lớn hơn. Giao kèm người mới, giao một khách quan trọng, giao quyền quyết định một phần việc. Chỉ là thưởng khi người nhận muốn và được hỗ trợ; nếu chỉ thêm gánh thì là phạt trá hình.
Một bữa ăn với người nhà. Mời người được ghi nhận cùng gia đình đi ăn, hay tặng một phiếu ăn cho cả nhà. Người nhà được biết công việc của người thân mình được trân trọng, điều nhiều người coi trọng hơn món quà.
Chọn hình thức theo dịp
Mỗi dịp có một mục đích khác, nên hình thức thưởng cũng nên khác. Các bước dưới giúp chọn nhanh.
- Hỏi: khoản này là trả công cho kết quả đã hứa hay ghi nhận một việc cụ thể? Nếu là trả công đã hứa, dùng tiền theo đúng công thức.
- Nếu là ghi nhận một việc: hỏi việc đó gắn với điều gì người nhận coi trọng (thời gian, tay nghề, gia đình, học hỏi).
- Chọn hình thức chạm đúng điều đó: thời gian thì ngày nghỉ; tay nghề thì dụng cụ, khoá học; gia đình thì bữa ăn cả nhà.
- Nếu không biết người nhận coi trọng gì, hỏi trực tiếp, hoặc trao tiền kèm lời ghi nhận rõ ràng.
- Giữ giá trị vừa phải so với thu nhập chung, để phần thưởng không thành cuộc đua và không gây so bì.
- Luôn kèm lời nói hoặc thư kể lại việc được thưởng, bất kể hình thức là gì.
Bước cuối là bước không được bỏ. Một chiếc đồng hồ đẹp trao mà không nói vì sao chỉ là một món đồ; một khoản tiền nhỏ kèm câu kể đúng việc là một lời ghi nhận.
Những cách trao hiện vật dễ phản tác dụng
Quà theo gu người tặng, không theo nhu cầu người nhận
Một chủ xưởng thích trà nên tặng cả xưởng bộ ấm trà cao cấp (tình huống giả định). Nửa số thợ không uống trà, mang về để trong tủ. Món quà đẹp, nhưng nói nhiều về người tặng hơn về người nhận. Trước khi chọn hiện vật, hỏi chính người nhận, hoặc hỏi người hiểu họ.
Nếu muốn giữ yếu tố bất ngờ, có thể hỏi gián tiếp từ đầu năm: mỗi người ghi vài thứ mình đang cần cho công việc hoặc gia đình, chủ cơ sở cất lại để dùng khi có dịp ghi nhận.
Quà mang logo công ty làm phần thưởng chính
Áo, ly, sổ có in tên cơ sở là đồ dùng chung, phù hợp làm quà tặng tất cả, không phù hợp làm phần thưởng cho một việc đặc biệt. Người nhận sẽ hiểu là mình được phát đồ, không phải được ghi nhận.
Hiện vật thay cho tiền đã hứa
Đã hứa thưởng tiền theo doanh số, đến lúc trả lại đổi thành hàng tồn kho của cơ sở. Đây là thất hứa, dù giá trị hàng có thể tương đương. Người nhận sẽ nhớ lần này rất lâu, và mọi lời hứa thưởng sau đó mất giá. Thưởng đã hứa bằng gì thì trả bằng thứ đó.
Quà quá đắt cho một người, không gì cho người khác
Một món quà giá trị lớn cho một người, trong khi những người góp sức cùng việc không được gì, dễ gây chia rẽ. Nếu thành quả là của nhiều người, chia phần ghi nhận cho nhiều người, kể cả khi mỗi phần nhỏ hơn.
Ba tình huống giả định: chọn hình thức thế nào
Thợ phụ ở tiệm sửa xe máy học nghề nhanh
Sau một năm, cậu thợ phụ đã tự làm được phần lớn việc bảo dưỡng. Chủ tiệm muốn ghi nhận. Tiền là một lựa chọn, nhưng điều cậu coi trọng nhất là tay nghề. Chủ tiệm chọn tặng một bộ dụng cụ riêng loại tốt, khắc tên cậu, và nói rõ: từ nay cậu được nhận xe của khách quen mà không cần hỏi lại. Món quà và quyền mới cùng nói một điều: tiệm tin tay nghề của cậu. Kèm theo đó, lương cũng được điều chỉnh theo bậc mới, vì vai trò đã đổi.
Nhân viên bán hàng làm liền mùa Tết không nghỉ
Chị bán hàng ở cửa hàng bánh kẹo đã làm hai mươi ngày liền trước Tết. Phần trả công làm thêm phải trả đủ bằng tiền theo thoả thuận, không thay bằng quà. Phần ghi nhận thêm, chủ tiệm cho chị ba ngày nghỉ có lương sau Tết, tự chọn ngày, và một phiếu ăn cho cả nhà. Điều chị cần sau mùa cao điểm là thời gian với gia đình, và phần thưởng chạm đúng chỗ đó.
Cả nhóm vượt chỉ tiêu quý
Một văn phòng nhỏ đã hứa đầu quý: nếu nhóm đạt mục tiêu, mỗi người được thưởng một khoản theo công thức. Nhóm đạt. Chủ văn phòng trả đúng khoản tiền đã hứa, không đổi thành quà, không bớt. Ngoài ra, chủ văn phòng tổ chức một bữa trưa chung, trong đó kể lại vài khoảnh khắc của quý. Tiền là phần đã hứa, bữa trưa và lời kể là phần ghi nhận. Không phần nào thay cho phần nào.
Điểm chung của ba tình huống: phần đã hứa được trả đúng hình thức đã hứa, còn phần ghi nhận thêm được chọn theo điều người nhận coi trọng. Khi hai phần này lẫn vào nhau, người nhận khó phân biệt đâu là quyền lợi, đâu là sự trân trọng, và cả hai đều mất giá.
Chuyện công bằng, thuế và sổ sách
Khi thưởng cho nhiều người, câu hỏi công bằng lập tức xuất hiện: người này được tiền, người kia được quà, giá trị có bằng nhau không? Cách tránh so bì là thống nhất hình thức trong cùng một hạng mục, và giải thích rõ nếu có khác biệt. Với phần thưởng ghi nhận việc cụ thể, khác biệt là bình thường vì việc mỗi người làm khác nhau; điều cần là lý do rõ.
Về sổ sách và thuế, tiền thưởng và hiện vật có giá trị đều có thể liên quan đến thuế thu nhập cá nhân và chi phí hợp lệ của doanh nghiệp, tuỳ cách hạch toán và quy định hiện hành. Đây là phần nên hỏi người làm kế toán hoặc cơ quan thuế, không nên tự đoán. Với hộ kinh doanh nhỏ, ít nhất nên ghi lại các khoản thưởng để minh bạch với chính nhân viên.
Cuối cùng, cần tránh dùng hiện vật để né nghĩa vụ trả công theo hợp đồng. Thưởng là phần thêm; lương, tiền làm thêm giờ, các khoản bắt buộc theo luật vẫn phải trả đủ, đúng hạn. Một cơ sở trả lương chậm mà hay tặng quà sẽ bị hiểu là đang mua lòng người bằng thứ rẻ hơn tiền nợ.
Câu hỏi thường gặp
Nên hỏi nhân viên thích tiền hay quà không?
Nên, nhất là với phần thưởng ghi nhận. Có thể hỏi một lần đầu năm, ghi lại để dùng cả năm. Nhiều người thích tiền, và đó là lựa chọn chính đáng. Khi đã hỏi rồi thì làm theo, đừng hỏi xong lại chọn theo ý mình.
Thưởng phiếu mua hàng có tốt hơn tiền mặt không?
Phiếu mua hàng nằm giữa tiền và hiện vật: linh hoạt hơn quà, nhưng giới hạn nơi dùng. Nó có thể tách khỏi chi tiêu hằng ngày tốt hơn tiền, nhưng nếu phiếu dùng ở nơi người nhận không hay đến thì thành phiền. Chọn nơi dùng phổ biến, hạn dùng đủ dài.
Ngày nghỉ thưởng có nên cho quy đổi ra tiền không?
Tuỳ cơ sở, nhưng nên khuyến khích dùng ngày nghỉ, vì mục đích là cho người nhận thời gian. Nếu cho quy đổi, nhiều người sẽ chọn tiền và không nghỉ, nhất là người đang cần tiền. Có thể cho quy đổi trong trường hợp đặc biệt, có thoả thuận rõ.
Thưởng bằng sản phẩm của chính cơ sở có được không?
Được, nếu người nhận thật sự cần và thích sản phẩm đó, và nó không thay cho tiền đã hứa. Ví dụ tiệm bánh tặng bánh cho gia đình nhân viên dịp lễ là cử chỉ đẹp. Nhưng đừng dùng hàng tồn khó bán làm phần thưởng chính.
Có nên thưởng trước khi việc hoàn thành để động viên không?
Thưởng hứa trước gắn với việc hoàn thành dễ làm giảm hứng thú với những việc vốn có ý nghĩa, theo các nghiên cứu về động lực bên trong. Với việc đo được, công thức công bố trước là được. Với việc cần sáng tạo, tự giác, nên ghi nhận sau khi xong, có thể kèm phần thưởng bất ngờ.