Làm thêm bên ngoài là quyền của người lao động, nhưng làm cho đối thủ trực tiếp, dùng giờ làm, thiết bị, thông tin hay khách của nơi đang làm cho việc riêng thì chạm vào nghĩa vụ trung thành và giữ kín; khi nghỉ việc, kỹ năng và kinh nghiệm là của mình, còn danh sách khách, tài liệu, bí mật kinh doanh thì không. Ranh giới này vừa là đạo đức nghề, vừa có thể là nghĩa vụ theo hợp đồng và theo quy định hiện hành.
Bài này dành cho người đi làm đang làm thêm hoặc sắp chuyển việc, và cho chủ cơ sở nhỏ muốn đặt quy ước rõ ràng. Phần thủ tục xin phép làm thêm, đọc hợp đồng lao động là chủ đề riêng; ở đây bàn câu hỏi "làm vậy có đúng không". Bài đi qua ranh giới khi làm thêm, những gì được và không được mang theo khi nghỉ, chuyện khách tự đi theo mình, một bảng tự kiểm và tình huống giả định. Tranh chấp cụ thể nên hỏi người có chuyên môn pháp lý.
Vì sao làm cho đối thủ khác với làm thêm bình thường
Một nhân viên văn phòng cuối tuần bán hàng online, một thợ sửa xe tối nhận sửa xe tại nhà cho hàng xóm, một kế toán làm sổ sách cho vài hộ kinh doanh nhỏ: đó là làm thêm bình thường, không đụng đến lợi ích của nơi làm chính, miễn là không dùng giờ làm và tài nguyên của công ty. Nhiều người cần làm thêm để đủ sống, và đó là chính đáng. Nơi làm chính trả lương cho thời gian và công sức trong giờ làm, không mua toàn bộ thời gian còn lại của người lao động.
Làm cho đối thủ trực tiếp thì khác ở chỗ lợi ích của hai bên đối nghịch nhau. Người làm biết giá vốn, khách hàng, kế hoạch, điểm yếu của nơi làm chính, và dù không cố ý tiết lộ, kiến thức đó vẫn ảnh hưởng đến cách họ làm cho bên kia. Họ ở trong tình trạng xung đột lợi ích: không thể hết lòng cho cả hai bên cùng lúc. Ngay cả khi họ giữ kín mọi thứ, nơi làm chính cũng không có cách nào biết chắc, và niềm tin đã bị lung lay.
Vì vậy câu hỏi đạo đức không phải "mình có tiết lộ gì không" mà là "mình có đang ở vị trí mà người khác phải tin mình không tiết lộ không". Nếu có, cách giữ đạo đức là nói ra với nơi làm chính và để họ quyết định, hoặc chọn một bên.
Ranh giới khi đang làm thêm
Không dùng giờ làm cho việc riêng. Trả lời khách riêng, làm việc riêng trong giờ được trả lương là lấy thời gian của nơi làm. Ít phút thì không ai để ý, nhưng thành thói quen thì vừa sai vừa dễ bị phát hiện.
Không dùng thiết bị, vật tư, tài khoản của công ty. Máy tính, phần mềm có bản quyền của công ty, xe công ty, kho hàng, tài khoản quảng cáo: tất cả đều không dành cho việc riêng nếu không được cho phép rõ ràng.
Không lôi khách của công ty sang việc riêng. Gặp khách qua công việc rồi mời khách mua hàng riêng của mình, chào dịch vụ riêng với giá rẻ hơn là cạnh tranh với chính nơi trả lương cho mình.
Không dùng thông tin nội bộ. Giá nhập, danh sách nhà cung cấp, kế hoạch sản phẩm, cách làm riêng của công ty không được dùng cho việc làm thêm, kể cả khi việc làm thêm không phải đối thủ.
Nói ra khi có khả năng xung đột. Nếu việc làm thêm cùng ngành, cùng khách, cùng địa bàn, hãy hỏi nơi làm chính trước. Nhiều nơi đồng ý khi được hỏi thẳng, và không ai đồng ý khi phát hiện sau.
Nghỉ việc: cái gì mang theo được, cái gì phải để lại
Ranh giới hay gây tranh cãi nhất. Bảng dưới là cách phân chia theo tinh thần đạo đức nghề; nghĩa vụ cụ thể còn tuỳ hợp đồng và quy định hiện hành:
| Mang theo được | Phải để lại |
|---|---|
| Kỹ năng, tay nghề, kinh nghiệm đã học được | Danh sách khách hàng, số điện thoại khách lưu từ hệ thống công ty |
| Hiểu biết chung về ngành, thị trường | Bảng giá vốn, hợp đồng, báo giá của công ty |
| Quan hệ cá nhân với đồng nghiệp, đối tác (không gắn với bí mật) | Tài liệu nội bộ, quy trình riêng, công thức, bản vẽ |
| Hồ sơ cá nhân của mình: hợp đồng, bảng lương, giấy chứng nhận | Tài khoản, mật khẩu, dữ liệu trên máy công ty |
| Sản phẩm mình làm trước khi vào công ty, nếu không chuyển giao | Sản phẩm làm trong công việc, nếu thuộc quyền của công ty theo thoả thuận |
Vùng xám nằm ở cột trái hàng thứ ba: quan hệ cá nhân với khách, đối tác. Người ta không thể quên những người mình đã làm việc cùng, và không ai cấm khách tìm đến người họ tin. Nhưng chủ động dùng danh sách, thông tin của công ty để liên hệ hàng loạt khách cũ thì đã sang cột phải. Bí mật kinh doanh còn được pháp luật bảo vệ theo những điều kiện nhất định, theo quy định hiện hành về sở hữu trí tuệ.
Khi khách tự muốn đi theo mình
Ở những nghề mà quan hệ cá nhân đóng vai trò lớn như làm tóc, may đo, tư vấn, sửa chữa, dạy kèm, khách thường gắn với người làm hơn là với cơ sở. Khi người làm nghỉ để mở tiệm riêng hay chuyển chỗ, nhiều khách tự tìm đến. Đó là thành quả của tay nghề và sự tận tâm, và không ai có thể bắt khách ở lại.
Ranh giới đạo đức nằm ở chỗ ai chủ động và chủ động bằng cách nào. Khách hỏi "em chuyển đi đâu" và mình trả lời thật là bình thường. Mình lấy danh sách khách từ sổ của tiệm cũ rồi nhắn từng người mời sang, kèm lời chê tiệm cũ, là lợi dụng thông tin và quan hệ được tạo ra nhờ nơi làm. Ở giữa là những tình huống cần cân nhắc: đăng thông báo chuyển chỗ trên trang cá nhân là được, nhưng nhắn riêng cho khách lúc còn đang làm ở tiệm cũ để mời sang thì không đúng mực.
Một cách làm đẹp là nói chuyện thẳng với chủ cũ khi nghỉ: mình sẽ làm gì, ở đâu, và cam kết không chủ động lôi kéo khách của tiệm. Nhiều chủ tiệm chấp nhận việc khách tự đi theo, chỉ không chấp nhận bị đâm sau lưng. Nghề nào cũng nhỏ, và người làm lâu năm hiểu rằng cách mình rời đi sẽ được nhớ lâu hơn thời gian mình ở lại.
Với người làm chủ, cũng nên nhìn nhận rằng khách đi theo thợ là tín hiệu về giá trị thật của người thợ đó. Thay vì giận, có thể nghĩ cách giữ người giỏi tốt hơn ngay từ khi họ còn làm.
Nghỉ việc sạch sẽ: các bước nên làm
Rời đi đúng mực giữ được uy tín trong nghề, và có khi giữ được cả cánh cửa quay lại. Các bước gợi ý:
- Báo trước theo đúng thời hạn trong hợp đồng và quy định hiện hành; nói rõ với người quản lý trước khi kể với đồng nghiệp hay khách.
- Lập danh sách bàn giao: việc đang làm, khách đang chăm sóc, tài liệu, tài khoản, mật khẩu. Giao tận tay và xin xác nhận.
- Xoá dữ liệu công ty trên thiết bị cá nhân; trả lại thiết bị, thẻ, chìa khoá; không sao chép tài liệu ra ngoài.
- Giới thiệu người tiếp nhận cho khách đang chăm sóc, để khách không bị bỏ dở.
- Nếu sang làm cho đối thủ hoặc mở cơ sở cùng ngành, nói thẳng với chủ cũ và cam kết giữ kín điều đã biết.
- Đọc lại hợp đồng về bảo mật và các điều khoản sau nghỉ việc; chỗ nào không rõ thì hỏi người có chuyên môn pháp lý.
Điều khoản không cạnh tranh trong hợp đồng lao động có giá trị đến đâu là câu hỏi pháp lý phức tạp, tuỳ cách ghi và theo quy định hiện hành. Dù điều khoản có hiệu lực hay không, nghĩa vụ giữ kín bí mật kinh doanh và thông tin khách vẫn là chuẩn mực nghề mà người đi làm nên giữ.
Tự kiểm khi đang làm thêm hoặc sắp nghỉ
Trả lời thật lòng. Một câu "có" chưa chắc đã sai, nhưng đáng để dừng lại nghĩ:
- Việc làm thêm có cùng khách hàng, cùng sản phẩm, cùng khu vực với nơi làm chính không?
- Nơi làm chính có biết mình đang làm thêm việc này không? Nếu biết, họ có thấy ổn không?
- Mình có dùng giờ làm, máy móc, tài khoản của công ty cho việc làm thêm không?
- Trong máy mình có tài liệu, danh sách khách của công ty mà mình định giữ sau khi nghỉ không?
- Mình có nhắn cho khách của công ty để mời sang chỗ mới trước khi nghỉ không?
- Mình có đang lôi kéo đồng nghiệp cùng nghỉ sang chỗ mới, trong khi vẫn đang nhận lương ở chỗ cũ không?
- Mình có nói xấu nơi làm cũ với khách, với đối tác để kéo họ về phía mình không?
- Nếu chủ cũ biết hết những gì mình đang làm, mình có còn nhìn thẳng được vào họ không?
Câu cuối là phép thử nhanh nhất. Người rời đi mà vẫn nhìn thẳng được vào người cũ thường là người còn giữ được uy tín trong nghề.
Tình huống: thợ may và khách quen của tiệm (nhân vật giả định)
Chị Nhung làm thợ cắt chính ở một tiệm may áo dài tại Thành phố Hồ Chí Minh suốt tám năm (nhân vật giả định). Nhiều khách quen chỉ muốn chị cắt. Khi quyết định mở tiệm riêng, chị có trong điện thoại số của hàng trăm khách, phần lớn lưu từ sổ đơn của tiệm cũ. Một người bạn khuyên nhắn hết cho khách trước khi nghỉ, kèm giá rẻ hơn.
Chị chọn cách khác. Chị báo bà chủ trước hai tháng, nói rõ sẽ mở tiệm ở quận khác, cam kết không nhắn mời khách của tiệm. Chị dạy lại cho thợ trẻ cách cắt những mẫu khách hay đặt, ghi chú số đo của các khách đang may dở để người sau làm tiếp. Ngày nghỉ, chị xoá số khách lưu từ sổ đơn. Khi khách tự hỏi, chị nói thật địa chỉ mới.
Một phần khách cũ tự tìm đến tiệm mới, một phần ở lại tiệm cũ vì gần nhà. Bà chủ cũ vẫn giữ quan hệ tốt, thỉnh thoảng gửi sang những đơn tiệm cũ không nhận kịp. Trong nghề may ở khu đó, người ta nhắc đến chị như một người "đi cũng đàng hoàng", và đó là lời giới thiệu tốt nhất cho tiệm mới.
Câu hỏi thường gặp
Làm thêm cho công ty cùng ngành nhưng không cạnh tranh trực tiếp có được không?
Thường là được nếu không dùng thông tin, khách, tài nguyên của nơi làm chính, và hợp đồng không cấm. Tuy vậy, cùng ngành dễ có vùng chồng lấn. Cách an toàn là hỏi nơi làm chính trước và ghi lại sự đồng ý.
Số điện thoại khách mà mình tự lưu trong máy cá nhân có phải là của mình không?
Nếu có được nhờ công việc ở công ty, đó vẫn là thông tin khách mà công ty và khách tin giao cho mình để làm việc của công ty. Dùng nó để kinh doanh riêng sau khi nghỉ là lợi dụng. Khách tự liên hệ mình thì khác.
Công ty cũ cấm làm cùng ngành sau khi nghỉ thì có phải tuân theo không?
Tuỳ cách điều khoản được ghi và theo quy định hiện hành; giá trị của điều khoản kiểu này là vấn đề pháp lý cần hỏi người có chuyên môn. Dù điều khoản ra sao, nghĩa vụ không tiết lộ bí mật kinh doanh và không dùng thông tin khách của công ty cũ vẫn là chuẩn mực nên giữ.
Mở tiệm riêng gần tiệm cũ có sai không?
Không tự nó sai, thị trường là của chung. Điều làm mất uy tín là cách làm: lôi kéo khách bằng thông tin của tiệm cũ, chê bai tiệm cũ, lôi kéo thợ hàng loạt. Nói chuyện thẳng với chủ cũ trước khi mở thường giúp giữ được quan hệ.
Chủ tiệm nhỏ nên làm gì để tránh nhân viên mang khách đi?
Ghi rõ trong thoả thuận lao động về giữ kín thông tin khách, hạn chế lưu số khách vào máy cá nhân, quản lý sổ khách ở chỗ chung. Nhưng cách bền nhất vẫn là đối xử tốt để người giỏi không muốn đi, và khi họ đi thì chia tay tử tế để họ không có lý do làm điều xấu.