Với những người quen biết bạn ngoài đời, những gì bạn đăng và chia sẻ trên mạng là một nguồn dữ liệu để họ đánh giá bạn có đáng tin không. Một lần chia sẻ tin sai, một lời hứa công khai rồi bỏ dở, một bình luận nóng giận, hay những bức ảnh khoe quá xa thực tế có thể làm người quen bớt tin lời bạn nói, cả ở những chuyện không liên quan đến mạng.
Bài này không bàn chuyện xây thương hiệu cá nhân hay tăng lượt theo dõi. Nó dành cho người bình thường dùng mạng xã hội để giữ liên lạc với bạn bè, đồng nghiệp, khách quen, và muốn những gì mình đăng không làm hao uy tín ngoài đời. Phần chính là một bảng các thói quen hay gặp, điều người xem âm thầm suy ra, và cách thay thế; kèm ba câu hỏi trước khi chia sẻ và cách xử lý khi đã lỡ.
Vì sao người quen chấm bạn qua những gì bạn đăng
Ngoài đời, người khác thu thập dữ liệu về bạn qua những lần gặp, những việc làm chung. Trên mạng, họ có thêm một dòng dữ liệu liên tục mà bạn không kiểm soát được ai xem: đồng nghiệp, khách quen, họ hàng xa, người từng làm ăn với bạn. Mỗi bài đăng, mỗi lần chia sẻ là một câu trả lời nhỏ cho câu hỏi “người này có nói đúng sự thật không, có cân nhắc trước khi nói không”.
Điều đáng chú ý là người xem thường không bình luận gì. Họ đọc, họ ghi nhận, và họ điều chỉnh mức tin của mình. Bạn có thể không bao giờ biết một khách quen đã thôi nhờ bạn giới thiệu vì thấy bạn hay chia sẻ những tin giật gân không kiểm chứng. Vì thiếu phản hồi trực tiếp, những thói quen hao uy tín trên mạng có thể kéo dài nhiều năm mà người đăng không hề nhận ra.
Mạng xã hội cũng xoá ranh giới giữa các vòng quan hệ. Một câu đùa hợp với bạn thân có thể bị đồng nghiệp, khách hàng đọc thấy. Một lời than phiền về công việc có thể đến tay chính người bị nhắc đến. Ngoài đời, bạn điều chỉnh cách nói theo người nghe; trên mạng, một bài đăng nói với tất cả cùng lúc.
Thói quen hay gặp, điều người xem suy ra và cách thay
Bảng dưới đây không nhằm phán xét, mà để bạn soát lại thói quen của mình. Mỗi dòng là một hành vi rất phổ biến, ai cũng từng làm ít nhất một lần.
| Thói quen | Người quen âm thầm suy ra | Thay bằng |
|---|---|---|
| Chia sẻ tin giật gân chưa kiểm, về sau hoá ra sai | Người này nói gì cũng phải kiểm lại | Đợi một nhịp, tìm nguồn gốc tin trước khi chia sẻ; không chắc thì không chia sẻ |
| Ảnh và lời kể khoe quá xa thực tế | Người này hay nói quá, kể cả ngoài đời | Đăng điều có thật, có thể kém hào nhoáng hơn nhưng khớp với điều người quen biết |
| Tuyên bố công khai kế hoạch lớn rồi bỏ dở | Lời hứa của người này không chắc | Đăng khi đã làm được một phần, hoặc đăng cả khi dừng lại kèm lý do |
| Bình luận gay gắt lúc đang giận | Người này mất bình tĩnh dễ dàng | Viết ra nháp, đợi vài giờ rồi mới quyết có đăng không |
| Than phiền về chỗ làm, khách hàng, người cụ thể | Người này sẽ nói về mình như vậy khi có chuyện | Nói chuyện riêng với người liên quan, hoặc giữ lại không đăng |
| Giới thiệu sản phẩm mình chưa dùng vì được nhờ | Lời khen của người này không đáng tin | Chỉ giới thiệu điều đã dùng thật, nói rõ nếu có quan hệ hay lợi ích |
| Xoá bài lặng lẽ khi bị phát hiện sai | Người này giấu sai chứ không sửa | Để lại bài, thêm dòng đính chính rõ ràng |
Không ai cần một hồ sơ mạng hoàn hảo. Điều người quen ghi nhận là xu hướng: bạn thường kiểm tra trước khi nói, hay thường nói rồi mới kiểm. Một hai lần lỡ không quyết định uy tín, nhưng một thói quen lặp lại thì có.
Ba câu hỏi trước khi bấm chia sẻ
Phần lớn tin sai lan truyền vì người chia sẻ thấy nó đáng chú ý chứ không vì họ tin chắc. Một nhịp dừng ngắn với ba câu hỏi dưới đây lọc được nhiều tình huống đáng tiếc.
- Tin này đến từ đâu? Có nguồn gốc rõ ràng không, hay chỉ là ảnh chụp màn hình không rõ ai viết, câu chuyện “nghe bạn của bạn kể”? Tin không rõ nguồn không có nghĩa là sai, nhưng có nghĩa là bạn không thể bảo đảm cho nó.
- Nếu tin này sai, ai bị ảnh hưởng? Tin về một người cụ thể, một cửa hàng, một sản phẩm mà sai có thể gây thiệt hại thật cho họ. Tin về sức khoẻ sai có thể khiến người đọc làm điều có hại. Mức thiệt hại càng lớn, chuẩn kiểm tra càng phải cao.
- Mình chia sẻ để làm gì? Để cảnh báo người khác, để thể hiện mình biết trước, hay vì đang bực? Nếu lý do chính là cảm xúc, hãy đợi cảm xúc lắng xuống.
Nghiên cứu về tin sai trên mạng cho thấy một hiện tượng đáng lưu ý: thông tin được lặp lại nhiều lần thường được cảm nhận là đúng hơn, dù không có thêm bằng chứng. Hiện tượng này, gọi là hiệu ứng sự thật ảo, được Lynn Hasher và cộng sự mô tả từ năm 1977. Mỗi lần bạn chia sẻ một tin chưa kiểm, bạn góp thêm một lần lặp lại cho người khác.
Khi không chắc mà vẫn thấy tin quan trọng, có thể chia sẻ kèm lời rào rõ ràng như “chưa kiểm được nguồn, ai biết rõ thì bổ sung giúp”. Cách này không hoàn hảo, nhưng ít nhất người đọc biết bạn không bảo đảm cho tin đó.
Hứa và tuyên bố công khai: lời hứa trước nhiều người nặng hơn
Lời hứa công khai có nhiều người chứng kiến. Tuyên bố “năm nay sẽ chạy đủ một nghìn cây số”, “tháng sau mở tiệm”, “sẽ trả lời mọi tin nhắn trong ngày” trên mạng biến một dự định riêng thành lời hứa trước hàng trăm người. Nếu không thực hiện, nhiều người cùng ghi nhận.
Im lặng khi bỏ dở hao uy tín hơn thông báo dừng lại. Khi một kế hoạch đã công bố không thành, một bài ngắn kể vì sao dừng giúp người theo dõi hiểu và thường nhận được sự thông cảm. Im lặng để mọi người tự đoán làm họ nghĩ bạn hay nói rồi quên.
Cam kết với khách hàng trên trang bán hàng là lời hứa thật. Người bán nhỏ đăng “giao trong hai giờ”, “đổi trả trong bảy ngày” trên trang của mình đang đưa ra cam kết với mọi khách. Đăng điều mình làm được thường xuyên, không đăng điều chỉ làm được những ngày đẹp trời.
Lời hứa trong bình luận cũng là lời hứa. Trả lời “để mình gửi bạn sau” dưới bình luận của ai đó, rồi quên, là thất hứa trước mặt mọi người. Nếu không chắc sẽ làm, đừng hứa trong bình luận.
Bình luận lúc nóng giận và tranh luận trên mạng
Tranh luận trên mạng có một đặc điểm khiến nó dễ làm hao uy tín: lời nói được lưu lại, được chụp màn hình, và được đọc bởi những người không biết bối cảnh. Một câu gay gắt bạn viết lúc mười một giờ đêm khi đang mệt có thể được một đồng nghiệp đọc vào sáng hôm sau, và họ sẽ nhớ câu đó lâu hơn nhiều điều tốt bạn làm ở chỗ làm.
Một quy tắc đơn giản là không bình luận khi đang giận. Viết ra phần nháp nếu cần xả, rồi để đó vài giờ. Phần lớn trường hợp, khi đọc lại, bạn sẽ không đăng nữa hoặc sửa nhẹ đi nhiều. Nếu chủ đề quan trọng và bạn vẫn muốn nói, nói về ý kiến, không nhắm vào con người; dùng giọng mà bạn sẵn sàng dùng nếu người đó đang ngồi trước mặt.
Với tranh luận kéo dài, hãy biết dừng. Người đọc đứng ngoài thường đánh giá cao người rút khỏi cuộc tranh luận một cách điềm tĩnh, như một câu “mình hiểu bạn nghĩ khác, mình dừng ở đây”, hơn là người cố nói câu cuối cùng. Uy tín không đến từ việc thắng tranh luận, mà từ việc người xem thấy bạn giữ được mình.
Nếu đã lỡ viết điều quá lời, đừng xoá lặng lẽ. Sửa lại hoặc để lại một dòng xin lỗi cho người bị nhắc đến. Người đã đọc bản cũ sẽ thấy bạn tự điều chỉnh, điều đó có giá hơn nhiều so với việc bài biến mất.
Chuyện của người khác trên trang của mình: ảnh, tin nhắn, lời kể
Một nhóm thói quen ít được để ý là đăng những thứ thuộc về người khác: ảnh chụp chung có bạn bè đang ở trạng thái không đẹp, ảnh con của người quen, ảnh chụp màn hình tin nhắn riêng để “cho mọi người phân xử”, hay câu chuyện riêng mà một người bạn đã kể với mình. Người đăng thường thấy vô hại, nhưng người xem rút ra một kết luận rất rõ: thứ gì gửi cho người này cũng có thể lên mạng.
Đó là một đòn thẳng vào uy tín, vì người ta sẽ dè dặt hơn khi nói chuyện riêng với bạn, kể cả ngoài đời. Đồng nghiệp bớt chia sẻ ý kiến thật, bạn bè bớt kể chuyện khó khăn, khách hàng ngại nhắn hỏi những điều tế nhị. Trong khi đó, chính bạn không hề thấy họ đã lùi lại.
Nguyên tắc đơn giản là hỏi trước khi đăng bất cứ thứ gì có mặt hoặc lời của người khác, nhất là trẻ em và người đang ở thế yếu. Với tin nhắn riêng, gần như không bao giờ nên công khai để tranh cãi; nếu có chuyện cần xử lý, nói với người đó trực tiếp hoặc nhờ người có trách nhiệm. Còn việc đưa thông tin cá nhân người khác lên mạng có thể vượt khỏi chuyện uy tín sang chuyện pháp lý, tuỳ quy định hiện hành.
Khi đã lỡ chia sẻ sai: đính chính sao cho đủ
Ai cũng có lúc chia sẻ một tin rồi phát hiện ra nó sai. Cách xử lý quyết định lần lỡ ấy là một sự cố hay một vết trên uy tín. Nguyên tắc chung: đính chính ở cùng chỗ và ở mức độ ngang với lần chia sẻ ban đầu. Nếu đã chia sẻ lên trang cá nhân, đính chính trên trang cá nhân; nếu đã chuyển vào nhóm chat, đính chính trong nhóm đó.
Lời đính chính nên nói rõ điều gì sai, thông tin đúng là gì nếu đã biết, và nếu tin sai liên quan đến một người hay một cửa hàng cụ thể, kèm lời xin lỗi tới họ. Tránh viết theo kiểu “nghe nói tin này chưa chắc” vì người đọc không biết bạn đang đính chính hay đang rào đón.
Có nên xoá bài cũ không? Nếu bài sai có thể tiếp tục gây hại, như thông tin sai về sức khoẻ hay buộc tội sai một người, nên gỡ, nhưng gỡ kèm một bài đính chính ngắn để người đã đọc biết chuyện. Xoá lặng lẽ khiến những người đã chuyển tin đi không biết là tin sai, và người tinh ý sẽ nhận ra bài biến mất.
Một lần đính chính thẳng thắn thường làm người quen tin bạn hơn trước, vì họ thấy bạn coi trọng sự thật hơn thể diện. Chính hành vi sửa sai công khai là một bằng chứng mạnh về chính trực.
Câu hỏi thường gặp
Có nên để chế độ riêng tư để khỏi bị đánh giá không?
Chế độ riêng tư giúp giới hạn người xem, nhưng người quen vẫn là người đọc chính. Ngoài ra ảnh chụp màn hình có thể đi ra ngoài phạm vi bạn chọn. Đăng như thể bài có thể được bất kỳ ai quen biết bạn đọc là cách an toàn hơn.
Đăng thành tích, khoe niềm vui có làm mất uy tín không?
Chia sẻ niềm vui thật không làm mất uy tín. Vấn đề nằm ở khoảng cách giữa hình ảnh đăng và thực tế người quen biết. Đăng điều có thật, đúng mức, và chia công cho người đã giúp mình thường được người xem đón nhận tốt.
Bạn bè chia sẻ tin sai trong nhóm, có nên nhắc công khai không?
Nếu tin có thể gây hại, nên nhắc nhẹ nhàng kèm nguồn kiểm chứng, tập trung vào thông tin chứ không chê người chia sẻ. Với người lớn tuổi hoặc người dễ tự ái, nhắn riêng trước rồi để họ tự đính chính thường giữ được tình cảm hơn.
Bài đăng cũ từ nhiều năm trước có ảnh hưởng đến uy tín bây giờ không?
Có thể, nếu ai đó tìm lại. Nên soát lại những bài cũ có nội dung bạn không còn đồng tình, đặc biệt những lời gay gắt về người khác. Có thể ẩn bài, hoặc để lại kèm ghi chú rằng nay bạn nghĩ khác, tuỳ mức độ.
Có nên tranh luận với người lạ trên mạng không?
Có thể, nếu chủ đề quan trọng và bạn giữ được giọng điềm tĩnh. Nhưng hãy nhớ người quen của bạn cũng đọc. Nếu cuộc tranh luận chuyển sang công kích cá nhân, dừng lại là lựa chọn giữ uy tín tốt nhất.