Giải Nobel được chọn qua một quy trình khép kín: mỗi năm, các viện và hội đồng xét giải gửi thư mời một số người có tư cách đề cử; chỉ những người này được nêu tên ứng viên, không ai được tự đề cử; các ủy ban chuyên môn sàng lọc với ý kiến chuyên gia; và viện có thẩm quyền bỏ phiếu quyết định vào mùa thu. Thông tin về người đề cử và người được đề cử được giữ kín trong 50 năm.
Cơ chế này bắt nguồn từ di chúc của Alfred Nobel ký năm 1895 và được giữ gần như nguyên vẹn hơn một thế kỷ. Hiểu nó giúp trả lời hai câu hỏi thực tế: vì sao một giải thưởng có uy tín lâu dài, và vì sao câu "từng được đề cử giải Nobel" trong một bài giới thiệu nói lên rất ít. Bài chỉ bàn cơ chế, không bình người được giải.
Từ một bản di chúc
Alfred Nobel, nhà hoá học và nhà công nghiệp người Thuỵ Điển, ký bản di chúc cuối cùng tại Paris ngày 27 tháng 11 năm 1895 và qua đời ngày 10 tháng 12 năm 1896. Di chúc dành phần lớn tài sản lập một quỹ, tiền lãi hằng năm dùng làm giải thưởng cho những người "đã mang lại lợi ích lớn nhất cho nhân loại" trong năm lĩnh vực: vật lý, hoá học, sinh lý học hoặc y học, văn học và hoà bình.
Di chúc chỉ định luôn ai trao giải nào, và đó là gốc rễ của cơ chế hôm nay. Vì văn bản ngắn và có chỗ chưa rõ, việc thực thi gặp tranh cãi với một số người thân; phải tới năm 1900, Quỹ Nobel mới được thành lập để quản lý tài sản, và các giải đầu tiên được trao năm 1901. Lễ trao giải được tổ chức hằng năm vào ngày 10 tháng 12, ngày mất của Nobel.
Năm 1968, ngân hàng trung ương Thuỵ Điển lập thêm giải về khoa học kinh tế để tưởng nhớ Alfred Nobel, trao lần đầu năm 1969. Giải này không có trong di chúc, được trao cùng lễ và theo cách xét tương tự, nhưng tên chính thức của nó cho thấy nó là giải "tưởng nhớ Nobel" chứ không phải một trong năm giải gốc.
Điều đáng học ở đây là: uy tín của giải không đến từ tiền thưởng lớn, mà từ việc người lập giải đã giao quyền chọn cho những tổ chức chuyên môn độc lập, và các tổ chức này giữ một quy trình nhất quán qua nhiều thế hệ.
Ai quyết định giải nào
Mỗi giải do một tổ chức riêng quyết định. Quỹ Nobel quản lý tài sản và tổ chức lễ trao, nhưng không chọn người được giải:
| Giải | Tổ chức quyết định | Ghi chú |
|---|---|---|
| Vật lý | Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thuỵ Điển | Ủy ban Nobel về vật lý sàng lọc, viện bỏ phiếu |
| Hoá học | Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thuỵ Điển | Cơ chế như giải vật lý |
| Sinh lý học hoặc y học | Hội đồng Nobel tại Viện Karolinska | Hội đồng gồm các giáo sư của viện |
| Văn học | Viện Hàn lâm Thuỵ Điển | Ủy ban Nobel văn học đề xuất, viện quyết định |
| Hoà bình | Ủy ban Nobel Na Uy | Ủy ban do quốc hội Na Uy chọn; lễ trao tổ chức ở Oslo |
| Khoa học kinh tế (tưởng nhớ Nobel) | Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thuỵ Điển | Lập năm 1968, trao từ 1969 |
Việc giải hoà bình do một ủy ban ở Na Uy trao là ý muốn ghi trong di chúc; vào thời Nobel sống, Thuỵ Điển và Na Uy còn ở trong một liên minh chung. Cách phân quyền này cho thấy ngay từ đầu, người lập giải đã muốn mỗi lĩnh vực được xét bởi tổ chức am hiểu lĩnh vực đó.
Quỹ Nobel đóng vai trò người giữ tài sản và giữ luật chơi: quản lý vốn để tiền lãi đủ trả giải qua nhiều thế hệ, ban hành quy chế chung, tổ chức lễ trao. Việc tách người giữ tiền khỏi người chọn giải là một thiết kế có chủ ý, vì nó khiến không ai có thể dùng tiền để gây áp lực lên kết quả. Nhiều giải thưởng uy tín về sau đã học lại cách tách vai này.
Đề cử: chỉ người được mời mới có quyền nêu tên
Không có đơn tự ứng cử. Không ai được tự đề cử mình. Đây là khác biệt căn bản so với rất nhiều giải thưởng khác, nơi người dự tự nộp hồ sơ.
Người đề cử là ai. Tuỳ giải, người có tư cách đề cử thường gồm thành viên các viện hàn lâm liên quan, thành viên các ủy ban Nobel, những người từng nhận giải trong lĩnh vực đó, giáo sư của một số trường đại học được mời theo năm; với giải hoà bình có thêm thành viên quốc hội, chính phủ các nước, thẩm phán một số toà án quốc tế, giáo sư một số ngành. Danh sách cụ thể do từng tổ chức quy định.
Hạn chót đầu năm. Thư đề cử phải đến trước ngày 31 tháng 1 của năm xét. Đề cử đến muộn được chuyển sang năm sau.
Giữ kín 50 năm. Quy chế của Quỹ Nobel không cho công bố tên người đề cử, người được đề cử và các ý kiến thẩm định trong 50 năm. Sau thời hạn đó, nhiều hồ sơ được mở cho giới nghiên cứu.
Quyết định không bị kháng nghị. Quyết định trao giải là cuối cùng. Quy chế không có thủ tục khiếu nại kết quả.
Một năm xét giải diễn ra thế nào
Lịch cụ thể từng giải có khác nhau đôi chút, nhưng nhịp chung của các giải khoa học như sau:
- Mùa thu năm trước: các ủy ban gửi thư mời đề cử tới vài nghìn người có tư cách.
- Trước 31 tháng 1: thư đề cử gửi về. Mỗi năm, một giải có thể nhận vài trăm đề cử, nhiều tên lặp lại qua nhiều năm.
- Tháng 2 đến mùa hè: ủy ban sàng lọc, chọn danh sách ngắn, mời chuyên gia trong và ngoài nước viết đánh giá độc lập về từng ứng viên.
- Mùa hè: ủy ban viết báo cáo kèm đề xuất gửi viện hoặc hội đồng có thẩm quyền.
- Đầu tháng 10: viện bỏ phiếu theo đa số và công bố ngay sau đó.
- Ngày 10 tháng 12: lễ trao giải ở Stockholm, riêng giải hoà bình ở Oslo.
Khoảng thời gian gần một năm cho mỗi vòng, cộng với thói quen xét đi xét lại cùng một ứng viên qua nhiều năm, khiến giải thường trao cho phát hiện đã được kiểm chứng từ lâu. Đó vừa là điểm mạnh vừa là điểm yếu của cơ chế.
Những quy tắc ít người để ý
Ngoài quy trình đề cử, quy chế Nobel còn có vài quy tắc giải thích nhiều chuyện người đọc tin thấy lạ:
- Tối đa ba người cho một giải. Một giải có thể chia cho tối đa ba cá nhân. Giải hoà bình có thể trao cho tổ chức.
- Không trao cho người đã mất. Từ năm 1974, giải không được trao sau khi người đó qua đời, trừ trường hợp người được giải mất sau khi đã công bố.
- Có thể không trao. Nếu không có ứng viên đạt yêu cầu, giải năm đó có thể để trống; tiền thưởng được giữ lại và xử lý theo quy chế của quỹ.
- Không thu hồi. Quỹ Nobel đã nhiều lần nói rõ quy chế không có cơ chế thu hồi giải đã trao.
- Người được giải không trả bất cứ khoản phí nào. Không có phí dự xét, phí vinh danh hay phí truyền thông. Đây là chi tiết đáng nhớ khi so với các "giải thưởng" thu tiền của người được trao.
Mỗi quy tắc đều có cái giá của nó. Giới hạn ba người, chẳng hạn, ngày càng khó khớp với khoa học hiện đại, nơi một phát hiện lớn có thể là công của hàng trăm người. Đây là một trong những tranh luận lâu năm quanh giải.
Vì sao cơ chế này giữ được uy tín, và giới hạn của nó
Có thể rút ra bốn yếu tố giữ uy tín. Thứ nhất, quyền chọn nằm ở tổ chức chuyên môn độc lập, không ở người tài trợ hay ở chính người được giải. Thứ hai, người được giải không thể tự ứng cử và không trả tiền, nên không ai "mua" được giải. Thứ ba, đề cử giữ kín làm giảm vận động hành lang công khai. Thứ tư, quy trình nhất quán qua hơn một thế kỷ, nên người ngoài có thể đoán giải đo cái gì.
Mặt khác, cơ chế cũng có giới hạn được bàn nhiều. Việc chờ kiểm chứng lâu khiến một số nhà khoa học qua đời trước khi giải tới, trong khi quy tắc không trao cho người đã mất. Năm lĩnh vực trong di chúc không bao gồm toán học hay nhiều ngành mới. Giải văn học và hoà bình, vì bản chất, luôn có tranh luận về tiêu chí. Và việc giữ kín, dù chống vận động, cũng khiến công chúng khó kiểm tra quy trình khi đang diễn ra.
Bài học cho người đọc phổ thông không phải là giải nào cũng phải giống Nobel. Bài học là khi đánh giá một giải thưởng bất kỳ, hãy hỏi ba câu: ai chọn, chọn bằng cách nào, và người được giải có phải bỏ tiền ra không. Ba câu hỏi này áp dụng được từ giải quốc tế tới giải của một hiệp hội trong nước.
Đọc câu "từng được đề cử giải Nobel" cho đúng
Câu này xuất hiện khá thường trong tiểu sử, sách giới thiệu, thậm chí quảng cáo. Từ cơ chế ở trên, có thể đọc nó như sau:
- Vì đề cử được giữ kín 50 năm, một đề cử gần đây gần như không thể kiểm chứng qua nguồn chính thức. Người tuyên bố thường chỉ dựa vào lời của người đề cử hoặc của chính mình.
- Mỗi năm có hàng trăm tên được đề cử cho một giải, bởi hàng nghìn người có tư cách. Được một người đề cử không có nghĩa là được ủy ban xem xét nghiêm túc.
- Với đề cử đã quá 50 năm, có thể tra cơ sở dữ liệu đề cử mà Quỹ Nobel công bố; đó là cách kiểm chứng duy nhất đáng tin.
- Một tiểu sử dựa nhiều vào chữ "được đề cử" mà ít nói về công trình cụ thể là tín hiệu nên đọc kỹ phần còn lại.
Cách đọc này không nhằm hạ thấp ai, mà để giữ cho chữ "Nobel" không bị dùng như một tấm nhãn trang trí. Nó cũng là bài tập tốt trước khi gặp những lời mời "được bình chọn" kém minh bạch hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao không có giải Nobel toán học?
Di chúc của Nobel chỉ nêu năm lĩnh vực và không có toán học. Có nhiều giai thoại giải thích, nhưng không có tài liệu nào xác nhận lý do. Giới toán học có những giải riêng với cơ chế chọn khác, trong đó huy chương Fields là giải được nhắc đến nhiều nhất.
Người được giải Nobel nhận tiền thưởng bao nhiêu?
Mức tiền thưởng do Quỹ Nobel công bố mỗi năm và đã thay đổi nhiều lần theo tình hình tài chính của quỹ. Khi giải chia cho nhiều người, tiền thưởng chia theo tỷ lệ ủy ban quyết định. Con số cụ thể nên tra thông báo chính thức của năm đó.
Một người có thể nhận giải Nobel hai lần không?
Có. Quy chế không cấm, và trong lịch sử đã có vài người nhận hai lần, ở cùng lĩnh vực hoặc khác lĩnh vực. Một số tổ chức cũng đã nhận giải hoà bình nhiều lần.
Ai được quyền đề cử giải Nobel?
Chỉ những người được các tổ chức xét giải mời hoặc thuộc nhóm có tư cách theo quy chế, như thành viên viện hàn lâm, người từng nhận giải, giáo sư một số trường được mời. Người bình thường không thể nộp đề cử, và không ai được tự đề cử.
Có thể từ chối giải Nobel không?
Có người đã từ chối, vì lý do cá nhân hoặc do hoàn cảnh không cho phép nhận. Theo cách quỹ ghi nhận, tên họ vẫn nằm trong danh sách người được trao giải năm đó, dù không nhận tiền và hiện vật.
Giải Nobel có xét theo quốc tịch không?
Không. Di chúc nói rõ không xét quốc tịch của ứng viên, chỉ xét người xứng đáng nhất. Cơ cấu người được giải theo quốc gia là kết quả, không phải tiêu chí.