Tiến sĩ là học vị, cấp cho người hoàn thành chương trình đào tạo tiến sĩ và bảo vệ luận án ở một cơ sở đào tạo có thẩm quyền; giáo sư, phó giáo sư là chức danh khoa học được hội đồng chuyên môn xét công nhận theo tiêu chuẩn về nghiên cứu, đào tạo; còn "chuyên gia" không có định nghĩa chung, ai cũng có thể tự xưng. Khi một danh xưng xuất hiện trong quảng cáo, việc cần kiểm là: danh xưng gì, ngành nào, do đâu cấp, năm nào, và có liên quan gì tới sản phẩm đang được bán.
Bài viết cho người tiêu dùng gặp những lời giới thiệu như "tiến sĩ… khuyên dùng", "giáo sư đầu ngành", "chuyên gia hàng đầu" trên mạng, trong hội thảo bán hàng, trên bao bì. Bài giải thích các loại danh xưng, dấu hiệu đáng ngờ, cách tự kiểm, và vì sao chúng ta dễ tin. Bài không nêu tên người hay tổ chức nào. Việc xác minh bằng cấp trong tuyển dụng là chủ đề khác, không bàn ở đây.
Mỗi danh xưng nói gì
Bảng phân biệt các danh xưng hay gặp theo nguyên lý chung; quy định cụ thể về đào tạo, xét công nhận xem văn bản hiện hành:
| Danh xưng | Bản chất | Điều nên hỏi |
|---|---|---|
| Tiến sĩ | Học vị sau đào tạo và bảo vệ luận án | Ngành gì, cơ sở nào cấp, năm nào, đề tài luận án |
| Tiến sĩ danh dự | Danh hiệu trường tặng để ghi nhận, không qua đào tạo | Có ghi rõ chữ "danh dự" không, trường nào tặng |
| Giáo sư, phó giáo sư | Chức danh khoa học được hội đồng chuyên môn xét công nhận | Ngành nào, năm nào được công nhận |
| Giáo sư thỉnh giảng, giáo sư danh dự ở trường nước ngoài | Chức vụ, danh hiệu do một trường đặt, ý nghĩa khác nhau từng nơi | Trường nào, thời gian nào, công việc thật là gì |
| Viện sĩ, thành viên viện hàn lâm | Thành viên được bầu của một viện; nhiều tổ chức tự đặt tên "viện hàn lâm" | Viện nào, bầu theo quy trình nào |
| Bác sĩ, dược sĩ | Chức danh nghề nghiệp gắn với bằng cấp và giấy phép hành nghề | Có giấy phép hành nghề phù hợp không |
| Chuyên gia | Không có định nghĩa chung | Chuyên gia về gì, bằng chứng nào cho thấy điều đó |
Điều dễ nhận ra từ bảng: chỉ một số danh xưng gắn với quy trình xét cấp có thể tra cứu. Phần còn lại phụ thuộc hoàn toàn vào việc người dùng danh xưng có trung thực hay không.
Dấu hiệu danh xưng đáng ngờ
Không nêu ngành, không nêu nơi cấp. "Tiến sĩ Nguyễn Văn A" mà không có thêm thông tin gì. Người có học vị thật thường không ngại nói mình học ngành gì, ở đâu.
Học vị không liên quan tới sản phẩm. Một tiến sĩ kinh tế giới thiệu sản phẩm chữa bệnh, một tiến sĩ kỹ thuật tư vấn dinh dưỡng trẻ em. Học vị thật nhưng không cho người đó thẩm quyền chuyên môn ở lĩnh vực khác.
Chữ "danh dự" bị lược bỏ. Tiến sĩ danh dự, giáo sư danh dự được giới thiệu như tiến sĩ, giáo sư thông thường.
Nhiều danh xưng xếp chồng. "Giáo sư, tiến sĩ, viện sĩ, chuyên gia quốc tế, nhà khoa học hàng đầu" cùng lúc, nhưng không danh xưng nào đi kèm thông tin kiểm được.
Tổ chức cấp có tên rất to nhưng lạ. Viện, học viện, hội đồng "quốc tế", "toàn cầu" không có trụ sở, không có hoạt động khoa học rõ ràng, thu phí để kết nạp.
Danh xưng đi kèm lời hứa chắc chắn. Người làm khoa học nghiêm túc hiếm khi hứa "khỏi hẳn", "hiệu quả 100%". Lời hứa tuyệt đối đi cùng danh xưng học thuật là một tổ hợp đáng ngờ.
Cách tự kiểm trong vài phút
Không cần là người trong ngành vẫn có thể kiểm sơ bộ một danh xưng:
- Hỏi hoặc tìm họ tên đầy đủ, ngành, cơ sở cấp học vị, năm cấp.
- Với học vị tiến sĩ, tìm tên luận án; luận án thật thường có thông tin ở thư viện của cơ sở đào tạo hoặc thư viện quốc gia.
- Với chức danh giáo sư, phó giáo sư ở Việt Nam, danh sách được công nhận các năm được công bố công khai bởi hội đồng xét cấp nhà nước; có thể tra theo tên và năm.
- Với bác sĩ và người hành nghề y, dược, kiểm tra giấy phép hành nghề và cơ sở làm việc qua cổng thông tin của cơ quan quản lý y tế.
- Tìm các công trình đã công bố của người đó trong đúng lĩnh vực đang được quảng cáo.
- Với tổ chức cấp danh xưng lạ, tìm xem tổ chức có hoạt động khoa học thật không, hay chủ yếu là các lễ kết nạp, trao danh hiệu.
Nếu sau các bước này vẫn không tìm được thông tin nào, đừng kết luận người đó nói dối; chỉ cần kết luận rằng danh xưng không đủ làm căn cứ để bạn tin lời quảng cáo. Quyết định mua dựa trên những thông tin khác.
Vì sao danh xưng dễ thuyết phục: hiệu ứng uy quyền
Nhà tâm lý học xã hội Robert Cialdini, trong cuốn sách về sự thuyết phục xuất bản năm 1984, mô tả "uy quyền" là một trong những nguyên tắc khiến con người dễ đồng ý: chúng ta có xu hướng làm theo người được coi là có chuyên môn, có địa vị. Đây là lối tắt hợp lý trong đời sống, vì hỏi người giỏi thường tốt hơn tự đoán. Nhưng lối tắt này cũng dễ bị khai thác, vì nhiều khi chúng ta phản ứng với dấu hiệu bên ngoài của uy quyền như danh xưng, áo blouse, phông nền thư viện, hơn là với chuyên môn thật.
Hội thảo bán hàng là nơi hiệu ứng này được dùng nhiều nhất: một người được giới thiệu là tiến sĩ, giáo sư nói về sức khoẻ, sau đó là phần bán sản phẩm. Người nghe, nhất là người lớn tuổi, có thể quyết định mua vì tin người nói, không vì hiểu sản phẩm.
Cách tự bảo vệ không phải là nghi ngờ mọi người có học vị. Là tách hai câu hỏi: người này có chuyên môn gì, và chuyên môn đó có đúng là chuyên môn cần để đánh giá sản phẩm này không. Một tiến sĩ thật ở ngành khác không giúp bạn đánh giá một sản phẩm sức khoẻ tốt hơn một người bình thường.
"Viện sĩ", "giáo sư" từ những tổ chức tự phong
Bên cạnh các viện hàn lâm, trường đại học có quy trình bầu chọn, xét công nhận nghiêm túc, có những tổ chức đặt tên rất giống, hoạt động chủ yếu bằng việc kết nạp thành viên, trao danh hiệu "viện sĩ", "giáo sư danh dự", "nhà khoa học xuất sắc" kèm lệ phí. Thành viên nhận được giấy chứng nhận, huy hiệu, ảnh chụp lễ trao, và từ đó thêm danh xưng vào danh thiếp.
Người ngoài rất khó phân biệt nếu chỉ nhìn tên tổ chức. Vài câu hỏi giúp ích: tổ chức có hoạt động khoa học thường xuyên không, như hội nghị chuyên môn, tạp chí có bình duyệt; thành viên được bầu theo quy trình nào, có đề cử của đồng nghiệp không; có phải trả tiền để trở thành thành viên không; và những người có tên trong tổ chức có công trình trong đúng lĩnh vực không.
Như với giải thưởng, khi danh xưng có thể mua, nó không còn nói lên chuyên môn. Và như với giải thưởng, người dùng danh xưng mua thường không vi phạm gì về việc nhận nó, mà vấn đề nằm ở việc trình bày nó như bằng chứng chuyên môn trước người khác.
Chứng chỉ khoá ngắn và "chuyên gia được chứng nhận quốc tế"
Chứng chỉ hoàn thành khoá học không phải bằng cấp chuyên môn. Một khoá học vài ngày, kể cả của tổ chức nước ngoài, cho chứng chỉ hoàn thành. Nó cho biết người đó đã học khoá đó, không cho biết họ đủ điều kiện hành nghề.
Chữ "quốc tế" không phải là thông tin. Hỏi tổ chức cấp là ai, chương trình bao lâu, có thi đánh giá không, chứng chỉ có được công nhận để hành nghề ở đâu.
Có những chứng chỉ nghề nghiệp nghiêm túc. Nhiều ngành có chứng chỉ nghề nghiệp đòi hỏi học, thi, kinh nghiệm và duy trì định kỳ. Người có chứng chỉ thật thường ghi rõ tên chứng chỉ và tổ chức cấp, và cho tra cứu được.
Nghề cần giấy phép thì chứng chỉ không thay giấy phép. Với những nghề mà pháp luật yêu cầu giấy phép hành nghề, chứng chỉ khoá học dù "quốc tế" cũng không thay được giấy phép.
Nếu bạn có học vị, chức danh: giới thiệu mình cho đúng
Phần lớn người có học vị, chức danh thật không có ý gây hiểu nhầm. Nhưng khi được mời giới thiệu sản phẩm, phát biểu ở hội thảo, xuất hiện trên mạng, vài thói quen giúp giữ uy tín của chính mình:
- Ghi danh xưng kèm ngành và nơi cấp, ví dụ "tiến sĩ ngành hoá học, trường…", thay vì chỉ "tiến sĩ".
- Ghi đủ chữ "danh dự", "thỉnh giảng" khi danh xưng là như vậy.
- Từ chối nói về lĩnh vực ngoài chuyên môn của mình, hoặc nói rõ đó là ý kiến cá nhân, không phải ý kiến chuyên môn.
- Nói rõ khi mình nhận thù lao để giới thiệu một sản phẩm.
- Đọc trước kịch bản quảng cáo có dùng tên mình, yêu cầu bỏ những lời hứa tuyệt đối.
- Khi phát hiện tên mình bị dùng sai trong quảng cáo, đề nghị gỡ bằng văn bản và giữ lại bằng chứng.
Học vị, chức danh là thứ mất nhiều năm mới có. Dùng nó cẩn trọng là cách giữ giá trị cho chính mình và cho những đồng nghiệp đang làm nghề nghiêm túc.
Lĩnh vực sức khoẻ: cẩn trọng gấp đôi
Danh xưng học thuật bị dùng nhiều nhất trong quảng cáo liên quan tới sức khoẻ, và đây cũng là nơi tin nhầm gây hậu quả lớn nhất:
- Người khám, kê đơn phải có giấy phép hành nghề phù hợp và làm việc tại cơ sở có giấy phép; danh xưng "tiến sĩ", "giáo sư" không thay được điều này.
- Không mua thuốc, thực phẩm bảo vệ sức khoẻ chỉ vì một người có danh xưng giới thiệu trong hội thảo hay trên mạng.
- Cảnh giác với lời khuyên ngừng thuốc đang dùng để chuyển sang sản phẩm được giới thiệu.
- Với người lớn tuổi trong gia đình hay đi hội thảo, con cháu nên cùng hỏi lại bác sĩ đang điều trị trước khi mua.
- Có vấn đề sức khoẻ, hãy đi khám ở cơ sở y tế có giấy phép, và hỏi ý kiến bác sĩ thứ hai khi cần.
Một danh xưng thật cộng một lời khuyên sai vẫn là lời khuyên sai. Sức khoẻ là lĩnh vực đáng để bạn chậm lại vài ngày và hỏi thêm một người có chuyên môn.
Câu hỏi thường gặp
Tiến sĩ danh dự có được tự xưng là tiến sĩ không?
Thông lệ chung là ghi rõ "tiến sĩ danh dự" kèm tên trường tặng, vì danh hiệu này không qua đào tạo và bảo vệ luận án. Xưng là tiến sĩ mà bỏ chữ danh dự dễ khiến người nghe hiểu nhầm về trình độ đào tạo.
Làm sao biết một giáo sư ở Việt Nam có được công nhận thật không?
Danh sách ứng viên được công nhận đạt tiêu chuẩn chức danh giáo sư, phó giáo sư các năm được công bố công khai. Bạn có thể tra theo họ tên, ngành và năm. Nếu người đó tự giới thiệu là giáo sư ở trường nước ngoài, hỏi rõ trường nào và chức danh cụ thể.
Người có học vị thật quảng cáo sản phẩm thì có đáng tin không?
Học vị cho biết người đó được đào tạo trong một ngành. Hãy xem ngành đó có liên quan tới sản phẩm không, và người đó có đang nhận tiền để quảng cáo không. Ngay cả chuyên gia đúng ngành cũng có thể sai hoặc có xung đột lợi ích.
Bố mẹ tin lời "giáo sư" ở hội thảo bán hàng, nên nói thế nào?
Tránh chê bai hay tranh cãi. Đề nghị cùng tìm hiểu thêm về người nói và sản phẩm, cùng hỏi bác sĩ đang điều trị. Nhấn mạnh điều chung là mong bố mẹ khoẻ, không phải chứng minh ai sai.
"Chuyên gia" trên mạng xã hội có cần bằng cấp không?
Không có quy định chung cho chữ "chuyên gia". Với các lĩnh vực có điều kiện như y tế, pháp lý, tài chính, việc tư vấn có thể chịu quy định riêng. Hãy nhìn vào bằng chứng chuyên môn cụ thể và xem người đó có giấy phép hành nghề khi lĩnh vực đòi hỏi.
Có nên công khai nghi ngờ một danh xưng trên mạng không?
Nên thận trọng. Nếu chưa có bằng chứng, công khai cáo buộc có thể gây tranh chấp về danh dự, uy tín. Cách an toàn là hỏi thông tin lịch sự, tự tra cứu, và nếu thấy dấu hiệu quảng cáo gian dối thì phản ánh tới cơ quan quản lý.