Khi con bị bạn bè chế giễu, việc đầu tiên cha mẹ nên làm là nghe con kể hết mà không vội phán xét hay hành động; sau đó cùng con phân biệt đây là trêu đùa qua lại, chế giễu một lần hay bắt nạt lặp đi lặp lại, tập cho con vài câu đáp ngắn, và báo giáo viên khi chuyện lặp lại hoặc con bị tổn thương rõ. Mục tiêu là giúp con giữ được lòng tự trọng và cảm giác an toàn, không phải tìm ra đứa trẻ có lỗi để trừng phạt.
Trẻ có thể bị chế giễu vì ngoại hình, cân nặng, giọng nói, quê quán, hoàn cảnh gia đình, cách ăn mặc, hay đơn giản là vì khác các bạn. Với trẻ, những lời chế giễu ở trường có sức nặng lớn hơn người lớn thường nghĩ, vì trường học là gần như cả thế giới xã hội của chúng. Bài này viết cho cha mẹ có con từ tiểu học đến trung học cơ sở; nguyên tắc chung là không chấm điểm, không so sánh con với ai, và không biến chuyện của trẻ thành chuyện đối đầu giữa người lớn.
Nghe con kể: điều quan trọng nhất trong buổi tối đầu tiên
Nhiều trẻ không kể chuyện bị chế giễu ngay, vì xấu hổ, sợ bố mẹ lo, hoặc sợ bố mẹ làm to chuyện khiến các bạn càng trêu thêm. Khi con mở lời, dù chỉ là một câu bâng quơ như “hôm nay bạn Minh lại gọi con là…”, đó là cánh cửa cần được giữ mở. Dừng việc đang làm, nhìn con, và hỏi thêm một cách nhẹ nhàng.
Những câu hỏi mở giúp con kể nhiều hơn: “Chuyện xảy ra lúc nào?”, “Lúc đó con cảm thấy thế nào?”, “Các bạn khác làm gì?”. Tránh những câu hỏi mang tính trách móc như “con đã làm gì để bạn trêu?” hay những câu làm nhẹ như “kệ nó, có gì đâu”. Câu thứ nhất khiến con nghĩ mình có lỗi; câu thứ hai khiến con nghĩ cảm xúc của mình không được coi trọng, và lần sau con sẽ không kể nữa.
Trong buổi tối đầu tiên, chưa cần đưa ra giải pháp. Điều con cần nhất là biết rằng cha mẹ đứng về phía con, rằng cảm xúc của con là bình thường, và rằng con không có lỗi khi bị người khác chế giễu. Một câu như “Bố mẹ rất vui vì con đã kể. Bị gọi như vậy chắc con buồn lắm. Mình sẽ cùng nghĩ cách nhé” thường có tác dụng hơn mọi lời khuyên.
Giữ bình tĩnh ngay cả khi bạn rất giận. Trẻ quan sát phản ứng của cha mẹ; nếu cha mẹ nổi giận, đòi đến trường ngay, trẻ có thể hối hận vì đã kể.
Trêu đùa, chế giễu hay bắt nạt: phân biệt để phản ứng đúng mức
Không phải mọi lời trêu chọc giữa trẻ đều là bắt nạt. Dan Olweus, nhà nghiên cứu người Na Uy có nhiều công trình nền tảng về bắt nạt học đường, mô tả bắt nạt qua ba đặc điểm: hành vi gây hại có chủ ý, lặp đi lặp lại, và có sự chênh lệch quyền lực giữa hai bên. Bảng dưới đây dùng các đặc điểm đó để phân biệt.
| Đặc điểm | Trêu đùa qua lại | Chế giễu một lần | Bắt nạt |
|---|---|---|---|
| Hai bên | Ngang nhau, cả hai cùng đùa | Một bên nói, bên kia bị tổn thương | Một bên mạnh hơn: đông hơn, lớn hơn, được nhiều bạn theo |
| Tần suất | Thỉnh thoảng, tự nhiên | Một lần hoặc vài lần lẻ tẻ | Lặp đi lặp lại, có khi hằng ngày |
| Cảm xúc của trẻ | Cả hai cùng vui | Buồn, ngượng, nhưng qua được | Sợ đi học, buồn kéo dài, thay đổi hành vi |
| Khi trẻ nói “dừng lại” | Bạn kia dừng | Bạn kia thường dừng | Bạn kia không dừng, có khi tăng lên |
| Cha mẹ nên | Không cần can thiệp | Nghe con, tập câu đáp, theo dõi | Báo giáo viên, phối hợp với nhà trường, theo sát con |
Ranh giới không phải lúc nào cũng rõ, và một chuyện bắt đầu như trêu đùa có thể chuyển thành bắt nạt. Điều quan trọng là theo dõi theo thời gian, hỏi con thường xuyên, và để ý những thay đổi ở con.
Bảng này dùng để cha mẹ hiểu tình huống, không phải để gắn nhãn cho đứa trẻ nào là “kẻ bắt nạt”. Trẻ chế giễu bạn cũng đang ở tuổi học cách ứng xử, và người lớn có trách nhiệm hướng dẫn cả hai phía.
Tập câu đáp ở nhà: cho con công cụ, không bắt con phải mạnh mẽ
Câu đáp ngắn, bình thản. Những câu như “Ừ, tớ biết rồi”, “Cậu nói xong chưa?”, “Thế à” rồi bỏ đi. Câu đáp không cần thông minh hay hài hước; mục đích là cho thấy lời chế giễu không làm con lung lay, khiến người trêu mất hứng.
Câu đặt ranh giới rõ ràng. “Tớ không thích cậu gọi tớ như vậy. Dừng lại đi.” Nói rõ, nhìn thẳng, giọng bình thường. Câu này đặc biệt hữu ích khi bạn kia có thể chưa biết mình đang làm con tổn thương.
Tập bằng trò đóng vai. Cha mẹ đóng vai bạn trêu, con tập đáp. Đổi vai để con thấy được cảm giác của người trêu khi bị đáp lại bình thản. Tập vài lần giúp con không bị bất ngờ khi chuyện xảy ra thật.
Dạy con tìm người lớn và bạn bè. Cho con biết rằng tìm đến thầy cô, bác bảo vệ hay đứng cạnh những bạn thân không phải là mách lẻo hay yếu đuối, mà là cách khôn ngoan để giữ an toàn.
Không bắt con đánh trả. Lời khuyên “nó trêu thì con đánh lại” có thể khiến con bị kỷ luật, bị thương, hoặc khiến chuyện leo thang. Cũng không ép con phải “mạnh mẽ lên”; mỗi trẻ có tính cách riêng.
Khi nào và báo giáo viên như thế nào
Nên báo giáo viên khi chuyện chế giễu lặp lại, khi con nói đã bảo bạn dừng mà bạn không dừng, khi có nhiều bạn cùng chế giễu, khi có đụng chạm cơ thể, lấy đồ, hoặc khi con có dấu hiệu sợ đi học. Không cần đợi mọi chuyện thật nghiêm trọng; giáo viên biết sớm thường xử lý được nhẹ nhàng hơn.
Trước khi gặp, nói với con rằng bố mẹ sẽ trao đổi với cô giáo và vì sao, để con không bất ngờ. Hỏi con có muốn bố mẹ nói điều gì, không muốn điều gì. Tôn trọng mong muốn của con trong giới hạn an toàn, ví dụ con có thể không muốn bị gọi lên trước lớp.
Khi gặp giáo viên, mô tả sự việc cụ thể: chuyện gì, khi nào, ai có mặt, con phản ứng ra sao, và ảnh hưởng tới con thế nào. Tránh gắn nhãn đứa trẻ kia, tránh đòi trừng phạt cụ thể. Hỏi giáo viên đã thấy gì, và cùng thống nhất cách theo dõi, hẹn trao đổi lại sau một hai tuần.
Nếu sau khi báo mà tình trạng không cải thiện, hoặc chuyện nghiêm trọng, có thể trao đổi với ban giám hiệu theo kênh của nhà trường. Mỗi trường có quy định và cách xử lý riêng về ứng xử trong trường học; hỏi nhà trường để biết quy trình cụ thể.
Những việc cha mẹ nên tránh dù đang rất bức xúc
Khi con bị tổn thương, phản xạ bảo vệ của cha mẹ rất mạnh. Nhưng một số phản ứng làm tình hình tệ hơn cho chính con.
- Tự đến trường mắng đứa trẻ kia. Người lớn mắng trẻ con của người khác có thể khiến chuyện thành mâu thuẫn giữa các gia đình, và con bạn có thể bị các bạn xa lánh thêm.
- Đăng chuyện lên mạng, nhóm phụ huynh. Đăng tên, ảnh đứa trẻ kia hay kể chuyện con mình bị chế giễu làm danh dự của cả hai đứa trẻ bị đem ra bàn tán công khai.
- Nhắn tin trách móc phụ huynh bên kia khi đang giận. Nếu cần liên lạc, nên qua giáo viên hoặc khi đã bình tĩnh, với mục tiêu cùng giúp các con chứ không phải trách tội.
- Bảo con “kệ đi, lờ đi” rồi thôi. Lờ đi có khi hiệu quả với trêu chọc nhẹ, nhưng nếu đó là lời khuyên duy nhất, con có thể cảm thấy bị bỏ một mình.
- So sánh con với anh chị em, bạn bè. “Sao bạn khác không bị trêu?” khiến con nghĩ lỗi nằm ở mình.
- Bắt con thay đổi để khỏi bị trêu. Ép con giảm cân, đổi giọng, đổi cách ăn mặc vì bị chế giễu ngầm nói với con rằng người chế giễu đúng. Nếu có thay đổi nào tốt cho sức khoẻ, hãy tách hẳn khỏi chuyện bị trêu.
Giữ danh dự cho con cũng có nghĩa là giữ chuyện của con ở mức kín đáo, chỉ những người cần biết mới biết.
Giúp con xây lòng tự trọng từ những nơi khác
Lời chế giễu ở trường có sức nặng lớn khi trường là nơi duy nhất con cảm thấy mình thuộc về. Cha mẹ có thể giúp bằng cách mở rộng những nơi con được là chính mình: một câu lạc bộ, một môn thể thao, một sở thích, những người bạn ngoài lớp, những buổi sinh hoạt với anh chị em họ. Ở những nơi đó, con có những trải nghiệm khác về bản thân, không bị định nghĩa bởi lời của vài bạn trong lớp.
Ở nhà, ghi nhận con qua những việc cụ thể con làm, những nỗ lực con bỏ ra, thay vì khen chung chung hay khen ngoại hình. Không chấm điểm con, không xếp con hơn hay kém ai. Lòng tự trọng lành mạnh đến từ cảm giác “mình có giá trị, mình làm được những việc có ý nghĩa”, không đến từ việc thắng người khác.
Cha mẹ cũng là tấm gương. Cách cha mẹ nói về người khác, về ngoại hình, hoàn cảnh của người khác, dạy con nhiều hơn mọi lời giảng. Một gia đình không chế giễu ai, kể cả trong lời nói đùa, cho con một mẫu hình rõ ràng về cách đối xử tôn trọng.
Dấu hiệu cần thêm hỗ trợ và khi con là người chế giễu bạn
Cha mẹ nên để ý những thay đổi ở con kéo dài nhiều ngày: không muốn đi học, hay kêu đau bụng, đau đầu vào buổi sáng, ngủ kém, ăn kém, thu mình, mất hứng thú với những việc trước đây thích, buồn bã hoặc cáu gắt bất thường, nói những câu tiêu cực về bản thân. Nếu thấy, nói chuyện với con, trao đổi với nhà trường, và tìm gặp chuyên gia tâm lý trẻ em. Những triệu chứng cơ thể kéo dài nên được bác sĩ kiểm tra để loại trừ nguyên nhân khác. Nếu con nói đến chuyện làm hại bản thân, cần tìm hỗ trợ ngay.
Ở chiều ngược lại, nếu biết con mình là người chế giễu bạn, đừng chỉ phạt. Hỏi con chuyện gì đã xảy ra, vì sao con làm vậy, và giúp con hình dung cảm giác của bạn bị chế giễu. Cùng con nghĩ cách sửa: xin lỗi bạn, thôi gọi bạn bằng biệt danh đó, rủ bạn chơi cùng. Trẻ chế giễu bạn đôi khi đang gặp chuyện riêng, hoặc đang bắt chước điều thấy ở người lớn; hiểu nguyên nhân giúp sửa tận gốc.
Câu hỏi thường gặp
Con không chịu kể chuyện ở trường thì làm sao biết con bị chế giễu?
Tạo những khoảng trò chuyện tự nhiên như lúc đưa đón, lúc ăn tối, hỏi những câu cụ thể như “hôm nay giờ ra chơi con chơi với ai”. Để ý thay đổi trong hành vi. Giữ liên lạc với giáo viên. Trẻ thường kể khi thấy an toàn và không bị phán xét.
Có nên liên lạc trực tiếp với phụ huynh của bạn kia không?
Nếu quen biết và cả hai bên bình tĩnh, nói chuyện với mục tiêu cùng giúp các con có thể hiệu quả. Nếu không quen hoặc chuyện đã căng thẳng, nên qua giáo viên. Tránh nhắn tin trách móc khi đang giận.
Con bị trêu vì hoàn cảnh gia đình khó khăn thì nói với con thế nào?
Nói với con bằng lời đơn giản và thật: hoàn cảnh gia đình không quyết định giá trị của con hay của bố mẹ. Giúp con tự hào về những điều gia đình có, như sự yêu thương, sự chăm chỉ. Báo giáo viên nếu chuyện lặp lại.
Con bị chế giễu trên nhóm chat của lớp thì xử lý thế nào?
Lưu lại tin nhắn, không để con trả lời gay gắt. Báo giáo viên chủ nhiệm và phối hợp với nhà trường. Hướng dẫn con cách rời nhóm hoặc tắt thông báo khi cần. Không đăng lại tin nhắn có tên các bạn lên mạng.
Có nên cho con chuyển trường nếu bị chế giễu kéo dài?
Chuyển trường là lựa chọn lớn, nên cân nhắc sau khi đã phối hợp với nhà trường mà không cải thiện, hoặc khi con thật sự không an toàn. Hỏi ý kiến con và chuyên gia tâm lý. Chuẩn bị cho con kỹ năng ứng xử để mang theo đến môi trường mới.